«هاجر الجندوبی» فعال مدنی تونسی در گفتوگو با «شرق»:
زنان تونسی حق خود را به رسمیت شناساندهاند
فریبا پژوه
تونس، نخستین کشوری که پس از خودسوزی اعتراضی یک دستفروش؛ «بهارعربی» را تجربه کرد؛ تحولی که از مرزهای تونس فراتر رفته و مرزهای چندکشور عربی دیگر را نیز درنوردید و خوشبینی ایجاد کرد که اغلب، دیری نپایید. تونس، اما امروز پس از گذشت چهارسال آزمون و خطا؛ راه خود را یافته است. آزمون برگزاری انتخابات آزاد پارلمانی در این کشور نشان داد که هرکدام از احزاب و جریانهای فکری چه جایگاهی در جامعه تونس دارند. در کمتر از یکماه آینده در این کشور انتخابات ریاستجمهوری برگزار میشود. با نگاهی به تحولات در منطقه شمال آفریقا و کشورهایی که «بهارعربی» را تجربه کردهاند، تونسیها خوشاقبال به نظر میرسند. درگیری طایفهای مانند عراق و سوریه در این کشور وجود ندارد. همچنین احزابی که پس از انقلاب، قدرت را در دست گرفتند، توانستند مانع ایجاد خشونتهای داخلی در این کشور شوند. در این میان نباید نقش شیخ «راشد الغنوشی» رهبر حزب النهضه که حکیمانه عمل کرد و بلندپروازیهای افراطگرایان حزبش را مهار کرد، نادیده گرفت. او در واقع از اشتباهاتی که احزاب اسلامی مانند «اخوانالمسلمین» مصر مرتکب شدند، درس گرفت و در نهایت، اجازه تنش در تونس را نداد.
این در حالی است که این اتفاق در الجزایر و لیبی نیفتاد و این کشورها جنگهای خونین داخلی را پس از انقلاب تجربه کردند. باید توجه داشت تونس از نفت و فساد حواشی آن نیز بیبهره بوده و این مساله هم توانست در ثبات این کشور نقش داشته باشد. اما مهمترین دلیل وجود ثبات نسبی در تونس را میتوان حضور فعال طبقه متوسط روشنفکری در این کشور دانست. فعالیت طبقه متوسط در تونس مانند «لنگر ثبات» در این کشور عمل کرده است. از سوی دیگر، تحرکات اسلامی میانهرو در آن وجود دارد و همچنین زنان نقش قوی و فعالی در این کشور دارند. دکتر «هاجر الجندوبی» جامعهشناس، استاد دانشکده علوم اجتماعی و جمعیتشناسی دانشگاه تونس و مشاور عالی آموزشی در وزارت آموزش و پرورش، از جمله زنانی است که در جامعه مدنی تونس فعال است. هرچند به اعتقاد او، تونسیها هنوز از نتیجه انقلاب خود ناراضی هستند، اما به گفته او، مردم پس از برگزاری انتخابات پارلمان به آینده کشور امیدوار شدهاند. الجندوبی در گفتوگوی خود با «شرق» تاکید میکند مهمترین مطالبه مردمی که منجر به وقوع انقلاب شد، آزادی بیان و عقیده بود. از همینرو، امروز شاهد آن هستیم که زنان چادرپوش و محجبه هم
مانند سایر زنان بهراحتی در اماکن عمومی ظاهر میشوند و فارغ از تعصبات، با چپها و لیبرالها تعامل دارند. «بهارعربی» سهسال پیش از تونس آغاز شد. امروز، پس از چهارسال، سرنوشت انقلاب را چگونه ارزیابی میکنید؟ اجازه میخواهم با نتایج انتخابات پارلمانی در تاریخ 26اکتبر2014 آغاز کنم که فرآیند انقلاب تونس را تا حدودی اصلاح کرد. نتایج از این قرار بود: جنبش «ندای تونس» توانست 85درصدکرسیهای پارلمان را ازآن خود کند. ندا حزبی متشکل از جریانات سیاسی مختلف است؛ از اتحادیه قانوناساسی دموکراتیک بنعلی و حزب دستور حبیب بورقیبه تا چپهای میانهرو و اتحادیهها. حزب اسلامگرای النهضه 69 کرسی را تصاحب کرد، اما تمامی همپیمانان خود را از دست داد و اتحادیه ملی آزاد زنان تونس نیز بهعنوان حزبی لیبرال، 16کرسی به دست آورد. جبهه مردمی تونس نیز بهعنوان جریانی چپگرا 15کرسی به دست آورد. همچنین باقی کرسیها نیز عمدتا بین دیگر احزاب لیبرال تقسیم شدهاند. به این ترتیب نتایج انتخابات حاکی از عزم تونسیها برای تشکیل دولتی مدنی است که به آزادیهای فردی و جمعی احترام میگذارد. به باور من، انقلاب در تونس فرآیندی نوظهور
بود. در این میان، نیاز به وجود یک جنبش اجتماعی احساس میشود تا بهمثابه تکانه نیروهای اجتماعی، به احزاب حاکم فشار وارد کند. از نقش نخبگان و جامعه مدنی نیز نباید غافل شد که برای دفاع از حقوق شهروندان تونسی بسیار ضروری است. مشکلات اقتصادی، عامل اصلی انقلاب در تونس بود. چالشهای اقتصادی و اجتماعی در این کشور بالاست. آیا وضعیت اقتصادی در تونس در چندسال گذشته بهبود یافته است؟ دولت برآمده از حزب اسلامی النهضه و متحدان پس از انتخابات 23اکتبر2011 زمام امور را بهدست گرفتند، در رفع چالشهای اقتصادی و اجتماعی ناتوان بوده و در نتیجه اوضاع نسبت به قبل نهتنها بهبودی نیافته، بلکه حتی بدتر هم شده است. نرخ بیکاری افزایش یافته، نرخ تولید و بهرهوری کاهش یافته و درآمدهای ناشی از صنعت گردشگری نیز افت چشمگیری داشته است. افزایش قیمتها، اوضاع بیثبات امنیتی و بروز تحرکات تروریستی در صفوف ارتش از دیگر چالشهای پیشروست. تمامی این مخاطرات منجر به آن شد تا دولت برآمده از حزب النهضه در مارس2014 برکنار شده و دولتی جدید متشکل از تکنوکراتها تاسیس شود. سال2013 سال پرتنش و ناامنی برای تونس بود. در سال گذشته دو
نفر از مخالفان دولت و 20نفر از نظامیان و پلیس عملیات تروریستی گروههای مسلح تندرو جان خود را از دست دادند. اوضاع از نظر اقتصادی در تونس آنچنان بحرانی شده که امروز بیش از 15درصد از جمعیت فعال در کشور من، بیکار هستند. نرخ بیکاری در بین جوانان تحصیلکرده در کشور حتی به 30درصد هم میرسد. بههرحال اولین وظیفه دولت جدید برگزاری انتخابات، رسیدگی به اوضاع اقتصادی و تامین امنیت است و امروز پس از پیروزی حزب ندای تونس، مردم به بهبودی اوضاع اقتصادی کشور امیدوار شدهاند. آیا امروز تونس از انقلاب خود راضی است؟ فکر میکنم تونسیها از نتیجه انقلاب خود ناراضیاند، چراکه آنان شاهد هیچ تغییری نبودهاند و بحران اقتصادی نیز کماکان در سهسال گذشته پابرجا بوده است. اینروزها، دغدغه اصلی مردم تونس امنیت و کاهش هزینههای زندگی بهخصوص برای طبقه متوسط و فقیر این کشور است. دیگر نشانی از شعارهای دوران انقلاب همچون آزادی و دموکراسی به چشم نمیخورد. در سالهای گذشته گروههای مسلح تروریستی بهخوبی سازمان یافتهاند. در سال اول انقلاب، زمانی که مردم در خیابانها، کارناوال داشتند و رویای بهثمررسیدن انقلاب را در سر
میپروراندند، آنان خود را سازمان دادند. آنان از این دوره بینظمی سود بردند و امروز نهتنها در نزدیکی مرز الجزایر، بلکه همهجا هستند. منبع اصلی درآمد مردم در تونس از توریسم و گردشگری است. به نظر میرسد در سالهای گذشته از تعداد گردشگران در تونس کم شده است. وضعیت گردشگری در این کشور امروز چگونه است؟ بله، بیشک تونس یکی از مهمترین منابع درآمدی خود که گردشگری بود را از دست داده است. دلیل آن هم چیزی جز وخامت اوضاع امنیتی و بروز تحرکات تروریستی در سرتاسر کشور، بهخصوص در مناطق مرزی با الجزیره و لیبی نیست. از سوی دیگر، گزارش اخیر بانک جهانی نیز نشان میدهد در زمانی که حزب النهضه حکومت را بر عهده داشت، نتوانست در حوزه اشتغال قدم مثبتی بردارد و بهدلیل استراتژی نادرست نتوانست سرمایههای خارجی را جذب این کشور کند. اگرچه اقتصاد تونس این قابلیت را دارد تا تبدیل به ببر اقتصادی مدیترانه شود؛ اما در عمل هیچکدام از این طرحها اجرایی نشده است. آمار نشان میدهد تونس در دوسال گذشته از صندوق بینالمللی پول 1/7میلیارددلار وام دریافت کرد تا اصلاحات لازم را در حوزه اقتصادی پیاده کند، این موضوع باعث شده تا از ارزش «دینار»
تونس کم شود و به اینترتیب میزان سرمایهگذاری خارجی امروز به پایینترین حد خود رسیده است. شما استاد دانشگاه و یکی از فعالان حقوق زنان در تونس هستید. وضعیت زنان را پس از انقلاب تونس چگونه ارزیابی میکنید؟ فکر میکنم زنان تونسی توانستهاند بهخوبی حقوق خود را در قانوناساسی جدید به رسمیت بشناسانند و از آن دفاع کنند. همه تلاشهای سلفیها و طرفداران تندرو حزب النهضه نیز نتوانست تهدیدی برای این بخش از دستاوردهای زنان باشد. گروههای فعال و طرفدار حقوق زنان توانستند با جدیت برای دستیابی به حقوق خود و پاسداشت از حقوق زنان کشور رایزنی کنند و به نظر من در نهایت موفق بودهاند. در نهایت راهی برای مردم تونس نیست، آنان باید در مقابل تندروها و حرکت گروههای تروریستی مقاومت و برای آینده بهتر فرزندانشان مبارزه کنند. فکر میکنم همه مردم تونس، روشنفکران، هنرمندان و روزنامهنگاران باید مسوولیت خود را برای گسترش آگاهی برعهده بگیرند، فرهنگ صلح و تفاسیر بهروز از متون مذهبی و دینی را ترویج کنند و آموزشوپرورش مدرن را توسعه دهند. این نخستینبار است که 49درصد زنان برای انتخابات پارلمانی کاندیدا
بودهاند. آیا این مساله میتواند نشانهای برای حضور بیشتر زنان در فعالیتهای سیاسی و اجتماعی باشد؟ اگرچه این روند تا حدودی نشان از حضور پررنگتر زنان در عرصههای سیاسی و اجتماعی دارد، اما زنان سرلیست انتخاباتی احزاب پرطرفدار تونس نبودند و این امر شانس آنان را برای پیروزی در انتخابات کاهش میداد. به نظر من اکنون وظیفه جامعه مدنی است تا بر ادامهیافتن این روند و حضور پررنگتر زنان در پارلمان تاکید داشته باشد. زنان مذهبی نیز بخشی از جامعه زنان تونس را تشکیل میدهند. فعالیت این زنان در تونس چگونه است؟ آیا آنان ارتباطی با جامعه زنان چپ یا لیبرال دارند؟ میتوان گفت مهمترین مطالبه مردمی که منجر به وقوع انقلاب شد، آزادیبیان و عقیده بود. از همینرو، امروز شاهد آن هستیم که زنان چادرپوش و محجبه بهراحتی در اماکن عمومی ظاهر شده و فارغ از تعصبات، با چپها و لیبرالها تعامل دارند. اما آنجایی مشکل پیش میآید که با زنان نقابپوش سروکار داریم، چرا که جامعه تونس با این نوع از حجاب احساس بیگانگی میکند. سلفیهای تندرو در تونس همواره فعالیت داشتهاند. فعالیت آنها اینروزها تا چهحد جدی
است؟ در چهارسال گذشته فعالیت سلفیها و تندروها در تونس افزایش یافته است. هرچند ما هنوز بهطور دقیق نمیدانیم که آیا این نیروها توسط «آر سیدی» یا همان طرفداران بنعلی حمایت میشوند و آیا حامیان دیگری نیز دارند یا نه اما بههرحال نباید نقش گروههای سلفی تندرو در دامنزدن به بحران داخلی و انسجامبخشیدن به گروههای چپ و لیبرال را نادیده گرفت. اطلاعات ما از نقش این جریان در ترور «شکری بلعید»- از رهبران چپ احزاب مخالف دولت - نیز حکایت داشت. گروههای افراطی با اقدامات خود فضای جامعه تونس را بهسوی قطببندی و شکافهای عمیق سوق میدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.