زمانی برای تصمیم هستهای
اردشیر زارعیقنواتی
در آستانه رسیدن به مهلت 24نوامبر برای دستیابی به «توافق جامع» درخصوص پرونده هستهای ایران، نتایج انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا که در آن جمهوریخواهان به پیروزی قاطع دست یافتند، زنگهای هشدار برای دولت دموکرات در واشنگتن و دولت میانهرو در تهران به صدا درآمده است. از آنجا که جمهوریخواهان و بهخصوص جناح «تیپارتی» که هماینک در کنگره یکدست سکان را به دست گرفتهاند، همواره سیاست خصمانهتری را در مورد ایران دنبال میکنند و «باراک اوباما» رییسجمهوری دموکرات را به مماشات با ایران بر سر پرونده هستهای این کشور متهم میکنند، مهلت 24نوامبر شاید آخرین فرصت مطلوب برای دوطرف جهت توافق جامع تلقی شود. به همین دلیل مذاکراتی که قرار است بین «محمدجواد ظریف» وزیر امورخارجه ایران با «جان کری» همتای آمریکایی وی و «کاترین اشتون» ریاست گروه 1+5 در مسقط، پایتخت عمان از امروز برگزار شود، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار خواهد بود. پالسهایی که در طی این هفته و روزهای اخیر از سوی دو طرف فرستاده میشود، نشاندهنده درک این موقعیت در مسیر رسیدن به توافق بوده است. سخنان اوباما بعد از شکست در انتخابات کنگره مبنی بر اینکه در صورت
رسیدن به یک توافق خوب با تهران میتواند کنگره را متقاعد کند و همچنین اظهارات کری در آستانه سفر به مسقط در این خصوص که وی «در حال حرکت بهسوی خط پایان است»، گویای تلاش و عزم آنان برای رسیدن به توافق و دستیابی به یک موفقیت دیپلماتیک در فردای شکستی است که دموکراتها را نسبت به آینده سخت بیمناک کرده است. دو اقدام آشتیطلبانه واشنگتن درخصوص تصمیم آمریکا برای هموارکردن راه سرمایهگذاری تهران در افغانستان و پیشنهاد این کشور جهت بازگشایی یک کانال بانکی با تهران برای سهولت مراودات دو طرف در همین چارچوب قابل ارزیابی است. برای طرف ایرانی نیز شکستن تابوی مذاکره مستقیم با آمریکا و رعایت کامل مفاد پیمان مقدماتی حول پرونده هستهای در طول یکسال گذشته نشان میدهد که رهبران تهران نیز تمایل و عزمجزمی برای پایاندادن به این مناقشه و یافتن راهحلی مرضیالطرفین جهت برونرفت از بنبست موجود داشتهاند. همچنین نقش سازنده ایران در شرایط جدید خاورمیانه که «داعش»، بزرگترین تهدید تروریستی برای امنیت منطقه و ثبات اجتماعی، هماکنون خود را بر محیط ژئوپلیتیک منطقه تحمیل کرده است، دلیل دیگری تلقی میشود که دو کشور در یک انطباق منافع
حداقل تاکتیکی هماکنون بیش از هر زمانی میتوانند از سطح تنازع، به عرصه همکاری نزدیک شوند. در چنین شرایطی منافع ملی ایران و آمریکا راهی متفاوت از منازعه 36ساله گذشته را طلب میکند و در این چارچوب با توجه به تحولات جدید منطقه و تغییرات احتمالی در عرصه سیاسی واشنگتن ایجاب میکند که مذاکرهکنندگان و تصمیمگیران دو کشور از فرصت باقیمانده بهخصوص مذاکرات آتی در مسقط بیشترین استفاده ممکن را ببرند. این فرصت در زمان خاص کنونی یک موقعیت ویژه است که بنابر منطق سیاسی و درک درست شرایط شاید دیگر حداقل در کوتاهمدت قابل تکرار نباشد. از آنجا که هماکنون دموکراتها و دولت اوباما از درون یک وضعیت شکننده و تحمل شکست بیرون آمدهاند، برای بالانس این شرایط آنان به یک پیروزی دیپلماتیک سخت احتیاج دارند و مذاکرات آتی در مسقط و ادامه آن تا قبل از 24نوامبر دقیقا همین نقطه تاریخی است که دموکراتها روی آن تمرکز دارند. این پیروزی در شرایطی که طرف ایرانی نیز با مطالبات مشروع و مصالحهجویانه خود درصدد دستیابی به یک توافق در چارچوب تامین منافع ملی ایران باشد این امکان را میدهد که تا حدودی به همان قانون نسبی برد- برد رسیده و پیروزی
دیپلماتیک اوباما مبتنی بر شکست طرف دیگر نباشد. با شناختی که از سیاستهای گروههای فشار و سابقه تاریخی ای که از برنامههای مدنظر جمهوریخواهان وجود دارد، در صورت عدم توافق در مهلت تعیینشده، راه رسیدن به یک مصالحه سختتر و شاید ناممکن باشد. این واقعیت را باید بهخوبی درک کرد که هماکنون دولت اوباما در شرایط برزخ تصمیمگیری قرار دارد و چنانچه مذاکرات کنونی در مهلت تعیینشده به نتیجه ملموسی نرسد باید در انتظار عقبگرد دولت واشنگتن بهسوی رویه و رفتار منازعهجویانه گذشته بود. دیپلماسی ایرانی بیش از هرچیزی باید وضعیت دوران «تردید» و شکنندگی آتی در ساختار سیاسی آمریکا را بهخوبی درک کرده و برنامههای خود برای تنظیم مناسبات با واشنگتن و مختومهکردن پرونده هستهای را در این چارچوب مورد ارزیابی قرار دهد. بدون تردید برای تهران نیز تصمیمگیری حول این موضوعات چندان آسان نخواهد بود ولی منطق سیاسی حکم میکند که چنانچه باید تصمیمی برای مصالحه داشت، هماکنون زمان مطلوب این تصمیمگیری بوده و واگذاری آن به فردا میتواند بسیار دیر باشد. بهخصوص اینکه جمهوریخواهان که هماکنون از فتح کنگره فارغ شدهاند در طول دوسال آینده
بیشترین تمرکز خود را بر انفعال و مصلوبکردن سیاست خارجی دولت اوباما معطوف کرده که نقطه کانونی آن نیز پرونده هستهای ایران خواهد بود.
این موقعیت به همان اندازه که منطق تعجیل در تصمیمگیری را ایجاب میکند حتما به مفهوم هراس و عقبنشینی از کسب منافع ملی نخواهد بود اما این نکته ظریف را در بطن خود بههمراه دارد که زمان تصمیمگیری فرارسیده است. بدون هیچ تعارفی هرگونه توافق جامع و مصالحه، در چارچوب پرداخت نسبی هزینه جهت کسب منافع به دست خواهد آمد که در چنین شرایطی تنظیم و بالانس در سود و زیان معامله تنها راه رسیدن به مصالحه و توافق خواهد بود. اتفاقا چالش اصلی برای ایران، نه در رسیدن به توافق و دستیابی به مصالحه درخصوص مناسبات دو کشور و پرونده هستهای، که بیشتر در سیاستهای آتی جهت تنظیم مناسبات جدید بهخصوص در عرصه اقتصادی کشور است. از آنجا که ساختار اقتصادی ایران، هماکنون، در وضعیت «دوره گذار» بهسر میبرد و بسیاری از مقامات تصمیمگیرنده در این حوزه، نگاه غیرتوسعهای به اقتصاد داشته و این امکان وجود دارد که پس از توافق جامع و رفع تحریمها، چرخه معیوب کنونی اقتصاد در انتظار تزریق دلارهای بلوکهشده در «بودجه جاری» باشد و بیشترین تهدید از این زاویه متوجه کشور میشود. آنچه منتقدان دولت «حسن روحانی» باید بر آن تمرکز کنند، نه برهمزدن بازی و
بهشکستکشاندن مذاکرات هستهای یا رفع تحریمهاست، بلکه در صورت حسنظن و داشتن دغدغه ملی باید حول مدیریت مناسبات و اصرار بر نگاه توسعهمحور در چارچوب تدوین بودجه ریالی، به جای تزریق حجم عظیمی از دلارهای بلوکهشده به اقتصاد ضعیف کشور باشد. خروج از بنبست کنونی در مناسبات بینالمللی، حلوفصل پرونده هستهای، تنشزدایی از روابط منطقه، جدیگرفتن تهدید تروریسم بنیادگرای داعشی و رفع درتحریمها در اولویت است که برای رسیدن به هرگونه سیاست و برنامهای در آینده سیاسی- اجتماعی ایران یک امر اجتنابناپذیر است. مخالفان و موافقان تنها پس از برداشتن این گام اصلی است که میتوانند انتظار پیشبردن برنامهها و مطالبات اساسی خود در یک فضای رقابتی و فارغ از تنشهای حاشیهای را داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.