شنبه؛ رونمایی از فیلمنامههای اصغر فرهادی
وقتی جامعه در سینما شکل میگیرد
گیسو فغفوری
حالا دیگریک جمله رایج است؛ وقتی از سینماگری میپرسند مشکلات سینمای ایران را در چه مسایلی میدانید؟ جوابی کلیشهای داده میشود «کمبود فیلمنامه». اما برای این مشکل کمتر راهحلی پیدا شده است. کمتر دنبال رفع آن رفتهاند و هروقت فیلمی مانند «جدایی نادر از سیمین»، «قصهها»، کمی عقبتر «خاک آشنا» موفق میشود، همه بهیاد میآورند این فیلمنامهها بودهاند که پلهاول موفقیت را پایهریزی کردهاند. شاید در این روزگاران که اندکی آرامش به سینما برگشته؛ برنامههایی آموزشی و کارگاههایی که در خانه سینما از سوی کانون فیلمنامهنویسان برگزار میشود کمکی به پیشرفت، افزایش خلاقیتها و حل مشکل همیشگی سینمای ایران کند. اما اتفاق خوب دیگری که در حال رخدادن است کمک نشر خصوصی به این کمبود است. نشر چشمه که مدتی است دوباره به میدان کارزار کتاب بازگشته است، قدمی بلند در این زمینه برداشته است؛ قدمی که قبلتر نشر نی با انتشار فیلمنامههای خارجی برمیداشت. شنبه که بیاید در «پردیس کوروش»، مجموعه فیلمنامه «اصغر فرهادی» با نام «جدایی نادر از سیمین و چندفیلمنامه دیگر» رونمایی میشود؛ مجموعه هفتفیلمنامه که از «رقص در غبار» در سال1381 آغاز
و تا «گذشته» در سال1392 را در برمیگیرد. شاید برای بسیاری از ما «جدایی نادر از سیمین» بیش از دیگر آثار فرهادی خاطرهانگیز باشد؛ اثری که یکی از پرافتخارترینهای سینمای ایران است؛ فیلمنامهای که تنها اسکار کشورمان را به ارمغان آورد و اتفاقا نویسندهاش در همان سال در بخش فیلمنامه اورجینال رقیب وودیآلن بود. هرکدام هم برای خود دلایلی داریم، عده زیادی در صحنهای که اصغر فرهادی در سن بزرگ کداکتئاتر نام ایران را بر زبان آورد و از صلحطلبیمان گفت بهشوق آمده بودند عدهای هم بنا به دلایل دیگر قرار نیست در تعریف و تاثیر آثار سینمایی «اصغر فرهادی» بنویسند که حتما بسیاری نوشتهاند و مینویسند، اما این آثار از منظری دیگر جالبتوجهند و آنهم سوالی است که در هر فیلم طرح میشود و جوابی که هرکس در پاسخ به آن مختار و تنهاست؛ سوالهایی که انسان را به کنش وامیدارد و ذهن را درگیر میکند؛ سوالهایی که برای هرفردی از هرطبقهای شکلی متفاوت دارد؛ شکلی که او را درگیر جامعه و اطرافش میکند. حال اگر فرد متعلق به طبقه متوسط باشد نشانهها برایش آشکارتر و درگیریهایش بیشتر است. شاید فیلمنامه اول «رقص در غبار»، روایتگر جامعهای باشد
که کمی از شهر دور است اما فیلمنامه دوم «رقص در غبار» از همان بخششی میگوید که سال پیش و این روزها بارهاوبارها در پای چوبههایدار دیدیم؛ روایت دهه قبل همان پدران و مادران داغدیدهای است که حاضر به گذشت میشوند. اما از فیلم «چهارشنبهسوری»، اصغر فرهادی جلوه دیگری از جامعه را به درون سینما برد. برای اولینبار افرادی از طبقه متوسط شهری بر پرده سینما به شکلی غیرتصنعی دیده شدند؛ همان محیطی که اتفاقا در اکثر فیلمها، داستانها و آثار خارجی میتوان دید و در سینما و کتابهای ایران پیدا نمیشد؛ همان کمبودی که سبب میشد تماشاگر ایرانی با فیلمها همذاتپنداری نکند یا شبیه خود را بر پرده سینما نبیند و حالا ممکن شده بود؛ تنهایی آدمهای «چهارشنبهسوری»، فرزندانی که باید بین پدرومادرها تقسیم شوند و کمبودهایی رعبآور. اینروزها که هرچندوقتیکبار بحث «ماهواره» پیش میآید، فیلمنامه «دایرهزنگی» یک ثبت تاریخ است از آنروزها که ماهوارهها تازه به میان مردم آمده بودند و هنوز جزو جدانشدنی خانهها نبودند. هنوز در سینمای ایران هیچاثری نتوانسته است مانند «درباره الی» شادی طبقه متوسط و خانه و زندگی و سفر و روابطشان را بهخوبی
تصویر کند. آن چالش انتهایی «سپیده» هم چالشی است که در ابعاد کوچک همچنان بارها و بارها در زندگی روزمره پیش میآید و تعداد دفعاتش بیشتر شده است. «جدایی نادر ازسیمین» در همان روزگارانی ساخته شد که بسیاری معطل روابط خود مانده بودند اما این تمام ماجرایی نبود که فرهادی ما را به دیدنش دعوت میکرد. به هرحال، اگر شنبه ساعت 18 هم به این مراسم رونمایی نرویم، میتوانیم کمی بعدتر مجموعه این فیلمنامهها را در گوشهای از کتابخانه خود قرار دهیم تا کتابی باشد برای مرور دههای که پشتسر گذاشته شده است. برای پرسشهایی که شاید هر زمان جواب جدیدی به آن بدهیم. کتابی برای زمانی که وقتی پیرتر شدیم و خواستیم خاطرهای تعریف کنیم، میتوانیم از بین همین شخصیتها مثال بزنیم چراکه در کنارشان زیستهایم. مثلا برای وقتی که قرار است حقیقتی را تغییر دهیم، میتوانیم یاد «سپیده» و «الی» بیفتیم یا هر وقت یادمان رفت که چه درگیریهای ذهنی و چالشهایی را برای ماندن یا رفتن از ایران پشتسر گذاشتهایم به «نادر»و «سیمین» فکر کنیم و یا برای اینکه با چالشهای زندگی زناشویی آن هم از نوع مدرنش روبهرو شویم از «مژده» و همسرش یاد کنیم. این مجموعه
فیلمنامهها مرور یکدهه پرفرازونشیب برای طبقه متوسط ایران است تا فراموش نکند چه چیزهایی را پشتسر گذرانده و چه در دست دارد. جمعآوری و کنار هم قراردادن این آثار با توجه به وسواس و دقت اصغر فرهادی قطعا کار پرفرازونشیبی بوده است که نشر چشمه و محسن آزرم توانستهاند آنرا به سرانجام برسانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.