|

اعراب و آمریکا؛ از نفت تا «داعش»

این سومین جنگ آمریکا در منطقه از ابتدای دهه90 قرن گذشته تاکنون و دومین جنگی است که با مشارکت اعراب صورت می‌گیرد. یکی از این جنگ‌ها برای آزاد‌سازی کویت از اشغال عراق بود و دیگری آزاد‌سازی عراق از نظام صدام حسین و امروز جنگ تازه‌ای که علیه تروریسم و تشکل‌های جهادی افراطی به راه افتاده است. جنگی که «داعش» و پیش از آن «القاعده» علیه کفار اعلام کرده بود! خلاف سیاست آمریکا ‌که در سال2003 برای جنگ در عراق مجبور به توجیه و سند‌سازی بود، جنگ با تروریسم اهداف و تصورات محدودی دارد. اوباما، رییس‌جمهور آمریکا در زمانی که قصد دارد نیروهایش را از افغانستان خارج کند، تلاش می‌کند در جنگ جدید حداقل خسارت‌ها را به‌بار آورد. دولت او در ابتدا از ورود به شکل یک‌دخالت نظامی امتناع می‌کرد و اکنون که وارد این جنگ شده، سعی می‌کند با اطمینان و درایت، کار را به پیش برد. امروزه واشنگتن دیگر قصد ایجاد یک خاورمیانه جدید را ندارد بلکه می‌خواهد جلو افراط‌گرایی را بگیرد و تا جایی که برایش امکانپذیر است، حرکت روبه‌جلو داعش را مهار کند. واقعیت این است که سیاست خارجی آمریکا در دوران باراک اوباما به‌دنبال کشف و استفاده از فرصت‌هاست. ادعای انجام هیچ معجزه‌ای را ندارد و کاملا یک سیاست واقع‌گراست. گویی واکنشی به سیاست‌های متهورانه و بی‌پروای دوران جورج دبلیو بوش است. پیش از حادثه 11سپتامبر، اولویت سیاست خارجی آمریکا، یعنی در ابتدای دوران جورج بوش اول مبتنی بر مقابله با چالش‌های اقتصادی چین و ژاپن بود. زمانی که بیل کلینتون روی کار آمد محور این سیاست پیشبرد گفت‌وگوهای صلح اسراییل و فلسطین و سوریه شد که در آن موفق نبود. حتی محورهای سیاست خارجی آمریکا در منطقه امروزه به نسبت گذشته تغییر کرده است. دیگر از آن اصول ثابت گذشته ازجمله حمایت مطلق از اسراییل خبری نیست و ما هرروزه شاهد تنش‌های تازه در روابط بینابین آن‌دو هستیم. توجه اصلی رییس‌جمهور اوباما در حال‌حاضر ایجاد یک «حل‌وفصل نهایی» در قبال پرونده هسته‌ای ایران است. به‌خصوص بعد از آنکه دولت اوباما دریافت دست‌یافتن به راه‌حلی عادلانه و تشکیل دو‌دولت فلسطینی و اسراییلی تقریبا برایش محال است. به‌هرحال، مسایل سنتی منطقه برای سال‌ها ذهن دولت‌های آمریکایی را به خود مشغول کرده بود و در راس آنها نزاع اعراب و اسراییل قرار داشت؛ مساله‌ای که امروزه دیگر در اولویت نخست سیاست خارجی واشنگتن قرار ندارد کمااینکه اوباما خلاف توهمات جورج بوش پسر، هیچ برنامه ایدئولوژیک یا «پیام» اصلاح‌طلبانه‌ای برای تغییر رفتار ملت‌های منطقه یا نظام‌های حاکم بر آن ندارد. رویکردهای اوباما بسیار نزدیک به رویکردهای بوش پدر است هرچند هریک از یک موضع متفاوت به قضایا بنگرند. همچنان‌که اسامه‌بن‌لادن بعد از دوران جنگ‌سرد پای آمریکا را به منطقه کشاند، امروزه ابوبکر البغدادی دوباره پای آمریکا را البته این‌بار با پشتیبانی اعراب به منطقه کشانده است. تروریسم مساله‌ای است که به‌طرز هولناکی گسترش پیدا کرده و باید با آن مقابله شود. این در واقع یک «حالت فوق‌العاده» است که جز راه‌حلی فوری‌ نمی‌طلبد. اما با سیاست‌های واشنگتن یا تمایلات حامیان عربش نیست که تروریسم متوقف یا مهار می‌شود. این ماموریت تا حد زیادی تحت‌تاثیر عوامل مختلف از جمله فعالیت‌های داعش، وضعیت نظام سوریه و نحوه تعامل با روسیه قرار دارد. تقابلی که در اوکراین وجود دارد بر روند سیاست‌های آمریکا در منطقه اثر خواهد گذاشت؛ به‌خصوص اینکه روسیه دوباره نیروی خود را احیا کرده و حاضر به پذیرش نیروهای طرفدار غرب در منطقه تحت‌نفوذ امنیت ملی خود نیست. در این میان کسانی که تصور می‌کنند جایزه این همکاری با آمریکا برایشان سرنگون‌کردن نظام سوریه خواهد بود، اشتباه می‌کنند زیرا چنین موضوعی اساسا به‌دلایل مختلف در محاسبات واشنگتن جایی ندارد. از جمله این دلایل می‌توان به هدف عملیات آمریکا اشاره کرد که مقابله با تروریسم مسلح است و هیچ‌کس در منطقه - به استثنای برخی کشورهای عرب - حاضر به تکرار تجربه لیبی و فروپاشی یک دولت‌مرکزی نیست. سه‌سال بعد از درگیری‌های سوریه هنوز در این کشور توازن‌هایی وجود دارد که نمی‌توان آنها را زیر پا گذاشت و هزینه پرداخت نکرد. نحوه برخورد واشنگتن با نظام سوریه تا حدود زیادی شبیه به موضع آمریکا در دوران آیزنهاور است که متحدانش- بریتانیا و اسراییل- را مجبور کرد در سال1956 عقب‌نشینی کنند. آمریکا این کار را برای حمایت یا پشتیبانی از عبدالناصر نکرد بلکه به‌دلایل دیگری بود که به جایگاه آمریکا و نقش این کشور در اردوگاه غرب و در برابر اردوگاه شرق بازمی‌گشت. این اتفاق اندکی بعد از جنگ کره رخ می‌داد که می‌رفت تا شروعی برای یک جنگ‌جهانی سوم باشد. روشن است که از اهمیت استراتژی آمریکا در خاورمیانه و به‌خصوص جهان عرب به نسبت گذشته بسیار کاسته شده است. جهان عرب دچار هرج‌ومرج و آشوب و جهان اسلام نیز با خود و دیگری درگیر است. جهان عرب برخلاف گذشته در استراتژی‌های بزرگ دیگر وزنی ندارد و جهان اسلام نیز پیش از اینکه با خطرهایی از بیرون مواجه باشد، با خطرهای درونی مواجه است. در این میان مساله نفت که برای چندین‌دهه یک عامل تعیین‌کننده استراتژی آمریکا در منطقه بود، امروزه دیگر آن اهمیت سابق را ندارد و نه برای کشورهای منطقه اهمیتی دارد و نه جهان خارج. در جنگ اعراب و اسراییل - سال1973- این سلاح از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار بود، اما از آن پس اهمیتش فروکش کرد. اکنون می‌توان گفت بین اهمیت سلاح نفت در آن‌روزها و سلاح تکفیری‌های داعش در این‌روزها شکاف عمیقی وجود دارد که به اندازه فاصله بهشتی که می‌گویند تا جهنم کافران است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.