|

تراژدی کربلا در آیینه پرده‌خوانی

ستاره جاوید

پرده اول: 10/1/61 هجری، کربلا:«نه» بزرگ امام‌حسین(ع)، شهادت اندوهبار و جاودانگی ابدی او را رقم می‌زند. تراژدی کربلا کلید می‌خورد و روی تاریخ را سفید می‌کند. حضرت‌زینب(س) خبرنگار و نقال کربلا، واقعه وحشتناک عاشورا را شهر به شهر روایت می‌کند. به گفته مورخان اگر روایت زینب(س) و سخنرانی مشهور او در کاخ یزید نبود، فاجعه تراژیک عاشورا در کربلا تمام می‌شد. پرده دوم: 10/1/1436هجری، تهران 1375سال بعد، هنوز همچون هماره‌ها، دوستداران مکتب حسین(ع) سینه‌به‌سینه و نسل‌به‌نسل در سرما و گرما، سوگنامه سومین امام‌شیعیان را به شیوه‌های گوناگون برای هم نقل می‌کنند و در تمامیت مظلومیتش اشک اندوه می‌ریزند. آیین‌های سنتی و مذهبی ایرانی، همصدا با آحاد مردم به پا می‌خیزند و برای روایت تراژدی «کرب‌وبلا»، قد عَلَم می‌کنند. عَلَم‌سازان، نقاشان، نقالان و راویان، هنر و تاریخ را در هم ادغام می‌کنند تا شکل گیرد آنچه امروز به پاسداشت شهادت امام‌حسین(ع) و واقعه غمبار عاشورا به نسل معاصر رسیده است. پرده‌خوانی در ایران، خاستگاه پانصدواندی‌ساله دارد. این هنر دیرین و ساده و خاص که تولدش به زمان صفویه بازمی‌گردد، زبانی ایرانی‌است برای روایت سوگنامه‌ها و غم‌نامه‌ها و رشادت‌نامه‌های قهرمانان و مردان و زنانی که روایت قهرمانانه‌شان، قصه‌های شگفتی است از فداکاری و عشق محض. با آمدن شاه‌اسماعیل‌صفوی، هنرهای آیینی سنتی مرتبط با مذهب جان تازه‌ای یافت و روح تازه‌ای به مذهب تشیع دمیده شد؛ پرده‌خوانی با فلسفه زنده نگه‌داشتن همین آیین‌ها شکل گرفت و بالنده شد. نقال، پای ثابت این هنر است. نقالی و پرده‌خوانی که به همت هنردوستان ایران در سال89 به ثبت جهانی یونسکو رسیده است، شیوه جالبی برای روایت این رشادت‌ها و فداکاری‌هاست؛ شیوه‌ای ساده که نقال در مقابل پرده‌های عتیقه و ارزشمند قدیمی که مملو از نقاشی‌های ساده قهوه‌خانه‌ای‌است، می‌ایستد، پرده‌ها را با دقت و مراقبت تمام، ورق می‌زند و قصه‌های متعدد نهفته در سینه هر پرده را که حاوی داستان‌های بسیاری‌است بیرون می‌کشد و برای تماشاچیان نقل می‌کند. نقال با چابکی تمام از این سوی پرده به سوی دیگر می‌رود و قصه‌ها را روایت می‌کند. تنها سلاح نقال، صدا و چابکی اوست. خلجانی که نقال به صدایش می‌دهد و جزر و مدهای حساب‌شده‌ای که باید زنگ صدایش داشته باشد در تاثیرگذاری این هنر و روایت قصه‌های شگفت، نقشی‌بسزا دارد. قصه‌های نغزی که در ترکیب با این چهره‌های ساده نقاشی‌شده روی پرده، فضای روح‌بخشی را برای دوستداران این هنر ایجاد می‌کند. دوستدارانی که آمده‌اند تراژدی کربلا را به شیوه‌ای دیگر بشنوند و اشک اندوه بریزند. شب تاسوعا، شهر کتاب مرکزی میزبان مردمی بود که برای شنیدن روایت مرشدمحسن میرزاعلی، مدیر خانه نقالان ایران، از واقعه عجیب عاشورا، مشتاقانه به آنجا رفته بودند. مرشد، تراژدی کربلا را در هفت‌پرده و تلفیق چند هنر برای دوستداران حضرتش روایت کرد. پرده‌خوانی یکی از هنرهای آیینی و سنتی است. مرشد میرزاعلی می‌گوید: به فراخور حال حضار و فضای امشب، در پرده‌خوانی و اجرای امشب چند هنر را با هم تلفیق کردم. مناجات‌خوانی، بحر طویل‌خوانی، رجزخوانی، مقتل‌خوانی حماسی، نقل‌گویی، پرده‌خوانی و آواز در خوانش او از واقعه تاسوعا و عاشورای حسینی دیده و شنیده می‌شود.به گفته مرشدمیرزاعلی، هنر نقالی از مکتب پدران و مرشدان قدیمی به‌صورت تجربی و سینه‌به‌سینه به نقالان جوان نسل ما رسیده که تعدادشان از انگشتان دست فراتر نمی‌رود. انجام تحقیق و پژوهش مداوم، آموختن تئوری علمی پرده‌خوانی و اجرای روزآمد، سه‌مولفه اساسی در حفظ و نو نگه‌داشتن این هنر دیرین است. منقبت‌خوانی، مدح‌خوانی، ستایش‌خوانی، حمدخوانی و... پایه‌های اصلی نقالی ایرانی است که هم در شاهنامه‌خوانی و هم پرده‌خوانی تراژدی کربلا پایه‌های ثابتی هستند. از استقبال و اقبالی که عموم مردم، اعم از ایرانیان و غیرایرانیان در کشورهای همسایه به این هنر دیرین نشان داده‌اند، می‌توان گفت پرده‌خوانی، زبانی جهانی برای احیای هنرهای آیینی‌سنتی ایرانی و انتقال پیام شادی‌ها و غم‌ها و روایت فداکاری‌ها، قیام‌ها و رشادت‌های قهرمانان تاریخ است. مرشد می‌گوید: «از خوبی‌های این هنر این است که زمان، مکان و یاران حاضر در صحنه (تماشاگران و حاضران)، بر چگونگی این هنر تاثیرگذارند. یعنی شما می‌توانید به فراخور فضا در اجرای خود دست ببرید و هنر خود را با بضاعت و انعطاف تمام به معرض نمایش بگذارید و محدودیتی ندارید. پرده‌خوانی وسیله بیان مناسبی است. پدران ما برای احیای این هنر، کتک‌ها خوردند و زحمت‌ها کشیدند تا به دست ما برسد. می‌توانیم پرده‌خوانی را وسیله‌ای کنیم برای احیای فرهنگ و هنر ایرانی و آن را به جهانیان معرفی کنیم.»پرده‌خوانی و نقالی، هنری دیرین و کم‌هزینه است که به طراحی صحنه و نورپردازی پرطمطراق نیاز ندارد. تنها بازیگر این هنر، نقال است و عشق و دانش او در تسلط بر پرده‌ها و قصه‌ها. تمام بضاعت نقال، صدای او و پرده‌های ارزشمند تاریخی‌ است که ارزش کلکسیونی دارد. کافی‌است نقال اراده کند و پرده‌ها را با عشق به دوش کشد و رسانه تاثیرگذارش را در هر نقطه و در هر منطقه و در دل هر جمعیتی به زمین زند و پیامش را و روایتش را با صدایی شیرین و هیجان‌انگیز برای دوستداران این هنر روایت کند. پرده‌خوانی، کم‌هزینه‌ترین و ساده‌ترین خوانشی‌است که می‌توان برای بیان رشادت‌ها و فداکاری‌های قهرمانان ملی و مذهبی و عشق محضی که اینان به تاریخ هبه کردند و جاودانه شدند، به خدمت گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.