|

نقش باستان‌شناسی پارینه‌سنگی در شناخت جانوران دوره «کواترنر» ایران

دانشی نوپا با دستاوردهای شگرف

فریدون بیگلری. مسوول بخش پارینه‌سنگی موزه ملی ایران

اطلاعات ما از گونه‌های جانوری دوره کواترنر (Quaternary، دوران چهارم زمین‌شناسی) در ایران و پراکنش آنها، عمدتا مدیون نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی در غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای است که طی این دوره طولانی به‌صورت فصلی یا گذری، مورد استفاده انسان‌های شکارگر-گردآورنده خوراک دوران پارینه‌سنگی (Paleolithic)- بوده‌اند. با توجه به شواهد باستان‌شناختی یافت‌شده در غرب آسیا، نخستین‌بار انسان‌هایی از نوع راست‌قامت (z)، حدود یک‌میلیون‌وهشتصدهزارسال پیش در این منطقه پدیدار شدند که سنگواره آنها همراه با ابزارهای سنگی و بقایای جانوری در چند مکان ازجمله دمانیسی (Dmanisi) در گرجستان یافت شده است. با توجه به این یافته‌ها، باید انتظار داشت که ایران نیز در این فاصله زمانی برای نخستین‌بار مورد سکونت انسان قرارگرفته باشد. معیشت انسان‌های این دوران که پارینه‌سنگی قدیم گفته می‌شود، در ابتدا متکی بر گردآوری خوراک و شکار حیوانات کوچک‌جثه بود. اما به‌تدریج در سایه تحولات جسمانی و بزرگترشدن مغز و همچنین رشد و پیچیده‌شدن فناوری اولیه ابزارسازی و مشارکت گروهی در شکار، انسان‌ها موفق شدند حیوانات بزرگ‌جثه را نیز از پای درآورند. این توانایی و دسترسی به منابع غذایی سرشار از انرژی به گروه‌های شکارگر و گردآورنده کمک کرد تا بهتر با محیط سرد و خشن عصر یخبندان سازگار شوند. لاشه حیوانات شکارشده علاوه‌بر تامین پروتیین، نیازهای دیگر انسان از جمله پوشاک، ابزار و در مواردی سوخت را نیز تامین می‌کرد. به‌این‌ترتیب سکونت‌گاه‌های دوران پارینه‌سنگی، به‌ویژه غارها آرشیوی طبیعی از بقایای حیوانات شکارشده هستند که لاشه آنها توسط شکارگران به غارها حمل و بقایای استخوانی آنها پس از مصرف در کف غار رها و سپس طی گذر زمان در زیر رسوبات دوره‌های مختلف مدفون و حفظ می‌شد. در نتیجه کاوش‌های باستان‌شناسی در اینگونه مکان‌های باستانی، علاوه‌بر ارایه اطلاعاتی از شیوه‌های زندگی انسان‌های دوران پارینه‌سنگی و فرهنگ مادی آنها مثل ابزارسازی و دیگر جنبه‌ها، اطلاعاتی درباره گونه‌های جانوری دوره‌های مختلف و نقش آنها در معیشت جوامع پارینه‌سنگی را به دست می‌دهد. بنابراین برخلاف دوره‌های قدیمی‌تر زمین‌شناسی مثل ژوراسیک (Jurassic) و میوسن (Miocene) که سنگواره مهره‌داران و ردپای آنها در محیط‌های باز مثل اطراف کوه سهند، البرز مرکزی یا اطراف کرمان یافت شده، ما برای بررسی گونه‌های جانوری دوره کواترنر، بیشتر متکی بر نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی در غارها و پناهگاه‌ها هستیم. با توجه به بازنگری اخیر درخصوص آغاز دوره کواترنر، این دوره که خود شامل دو دور (Epoch) پلیستوسن (Pleistocene) و هولوسن (Holocene) است، از حدود دومیلیون‌وششصدهزارسال پیش آغاز می‌شود. اطلاعات ما از پوشش جانوری ایران طی این دوره طولانی، تنها محدود به دویست‌هزار سال اخیر است که شواهد آن در نتیجه کاوش حدود سی غار، پناهگاه و محوطه بازیافت شده است. این یافته‌ها نیز به‌جز یک‌مورد در گیلان، همگی مربوط به دوره‌های پارینه‌سنگی میانی، پارینه‌سنگی جدید و فراپارینه‌سنگی هستند. قدیمی‌ترین بقایای جانوری کواترنر ایران که به‌شیوه رادیومتریک سال‌یابی شده است، مربوط به غار دربند رشی در رودبار گیلان است؛ طی کاوش‌های باستان‌شناختی این غار در سال1391 در کنار ابزارهای سنگی، شماری سنگواره حیوانات مختلف از جمله خرس، گوزن، گاو وحشی و بز کوهی کشف شد. این مجموعه بقایا توسط دکتر «مرجان مشکور» و دکتر «آلن آرگان» (Alain Argant) بررسی‌شده است. بیشترین این بقایا مربوط به گونه منقرض‌شده‌ای از خرس است که برای نخستین‌بار در ایران کشف ‌شده است. تا پیش ‌از این، دیرینه‌شناسان تصور می‌کردند که قلمرو پراکنش این خرس شامل اروپا و بخش‌هایی از آسیا از جمله کوه‌های قفقاز بوده است. اما کشف بقایای آن درغار دربند رشی نشان می‌دهد این خرس‌های بزرگ‌‌جثه در غرب البرز نیز می‌زیسته‌اند. غار دربند احتمالا محل زمستان‌خوابی خرس غار بوده است. بررسی دندان‌های این خرس منقرض‌شده نشان می‌دهد که رژیم غذایی این‌گونه البرزی، بیشتر متکی بر گیاه‌خواری بوده و گوشت، بخش کمتری از رژیم غذایی آن را تشکیل می‌داد. چند دندانِ کشف‌شده در غار دربند، به روش پرتوسنجی موسوم به «سری اورانیوم» تاریخ‌گذاری‌ شده که نشان‌دهنده تاریخی بیش از دویست‌هزارسال پیش است. دوره پارینه‌سنگی میانی که همزمان با سکونت انسان نئاندرتال (Neanderthal) در اروپا و بخش‌هایی از آسیا از جمله ایران است، تا حدود چهل‌هزار سال پیش تداوم می‌یابد. این دوره با چندین دوره کوتاه گرم و دوره‌های یخچالی طولانی و سرد مصادف است. بیشتر گونه‌های پستاندار این دوره که بقایای آنها در نقاط مختلف ایران یافت شده شامل علفخوارانی چون گورخر ایرانی، چند نوع اسب‌سان، گاو وحشی، کل و بز، قوچ و میش، آهو، گوزن، گوزن زرد ایرانی، گراز، کرگدن و درندگانی چون شیر، پلنگ، گربه وحشی، گرگ، روباه، شغال، خرس و... است. معیشت انسان‌های این دوره، بیشتر متکی بر شکار گزینشی علفخواران بزرگ‌جثه بود که بقایای آنها در مکان‌های کاوش‌شده در کرمانشاه، لرستان، فارس، ارومیه، اصفهان و گرگان یافت شده است. تنوع گونه‌ها نشان می‌دهد که انسان‌های این دوره هم در محیط‌های باز، هم در دشت‌های استپی و هم مناطق کوهستانی به شکار می‌پرداختند. احتمالا شمار گونه‌هایی مثل گوزن یا گاو وحشی در دوره‌های گرم‌تر افزایش می‌یافت و در دوره‌های سردتر، گله‌های انطباق‌‌یافته با استپ‌های کم‌درخت در دسترس شکارگران بود. یکی از مکان‌های این دوره که به‌تازگی کاوش شده، مجموعه غارهای قلعه‌بزی در شهرستان مبارکه اصفهان است؛ در کاوش‌های باستان‌شناسی انجام‌شده، مجموعه‌هایی از استخوان و دندان حیوانات، ابزارهای سنگی و دیگر بقایا یافت شده است. بررسی میکروسکوپی لبه برخی از ابزارهای سنگی یافت‌شده در قلعه‌بزی نشان‌دهنده ریزساییدگی‌هایی است که گویای استفاده از این ابزارها در قصابی و بریدن گوشت است. بقایای جانوری قلعه‌بزی که توسط دکتر «مشکور» و همکاران وی بررسی ‌شده، شامل گونه‌های مختلفی چون اسب‌سانان، گاو وحشی و کرگدن، گوزن، گراز، کل و بز، قوچ، میش و آهو است. آثار شکستگی، سوختگی و اثر برش ابزار سنگی بر سطح این استخوان‌ها، مدارک مشخصی از نقش انسان در انباشت این بقایای جانوری در قلعه‌بزی است. سال‌یابی نمونه‌های زغال از قلعه‌بزی (شماره دو) حاکی از استقرارهایی با قدمت بین 40 تا 50هزارسال پیش (سال رادیوکربنی) در این مکان است. انسان‌های دوران پارینه‌سنگی، تنها شکارگران این عصر نبودند و درندگانی مانند کفتار خالدار، گرگ و شیر با آنها در رقابت بودند. بقایای این درندگان در شماری از غارها و پناهگاه‌های آخرین دوره یخچالی در زاگرس یافت شده است. یکی از این مکان‌ها غار وزمه در استان کرمانشاه است که توسط گروهی از باستان‌شناسان تحت‌نظر دکتر«کامیار عبدی» کاوش شده و یافته‌های آن شامل مجموعه‌ای متنوع و غنی از استخوان درندگان، چرندگان، جوندگان و پرندگان آن دوره است. در نتیجه بررسی این مجموعه منحصربه‌فرد، روشن ‌شده که در فاصله بین 70 تا 14هزارسال پیش، غار کوچک وزمه، کُنام گوشتخوارانی چون کفتار خالدار، شیر، پلنگ، گربه وحشی، گرگ، روباه و خرس قهوه‌ای بوده است. بقایای حیوانات شکارشده توسط این درندگان، طی هزاران سال در کف غار انباشت شده که تصویر روشنی از زیای جانوری منطقه در دوره پارینه‌سنگی میانی و دوره‌های جدیدتر ارایه می‌کند. حدود چهل‌هزارسال پیش انسان نئاندرتال منقرض و با ورود موج جدیدی از مهاجران که انسان خردمند (Homo sapiens) خوانده می‌شوند، تغییراتی در فناوری ابزار سنگی و شیوه‌های بهره‌برداری از منابع روی می‌دهد. ابداع ابزارهای پرتابی در این دوره باعث شد که شکارگران بتوانند از فاصله دورتری حیوانات بزرگ‌جثه را هدف قرار دهند. در این دوره تولید ابزار از استخوان و شاخ حیوانات و ساخت زیورآلاتی مانند آویز صدفی و دندان سوراخ شده حیوانات متداول شد. نمونه‌هایی از چنین دندان‌ها و صدف‌های استفاده‌شده در کاوش غار یافته در لرستان و غار بوف در فارس به‌دست‌آمده است. این آویزها با توجه به آزمایش سال‌یابی نمونه‌های زغالی که همراه آنها یافت شده، بین 30 تا 35هزارسال قدمت دارند. از اشیایی که در این دوره به‌عنوان آویز استفاده می‌شد، دندان نیش گوزن نر بود که قطره‌ای‌شکل است و پس از سوراخ‌کردن و ریسمان‌شدن به شکل گردنبند یا بازوبند استفاده می‌شده یا آن را روی پوستین می‌دوختند. بقایای گونه‌های جانوری به‌دست‌آمده از مکان‌های دوره پارینه‌سنگی جدید و فراپارینه‌سنگی (40 تا 12هزارسال پیش) تفاوت چندانی با دوره پیشین ندارد و بقایای گونه‌هایی چون گور ایرانی، کل و بز، قوچ و میش، گاو وحشی، گوزن و گراز در آنها یافت شده است. در اواخر این دوره‌ها، در کنار شکار علفخواران بزرگ‌جثه، صید گونه‌های آبزی، پرندگان و خزندگان نیز گسترش یافت. یکی از موارد جالب‌توجه در اواخر این دوره، شکار فُک در جنوب شرقی دریای مازندران است که بقایای استخوانی آن در چند غار در اطراف بهشهر به‌دست‌آمده است. تغییرات اقلیمی و زیست‌محیطی در پایان عصر یخبندان و آغاز دوره گرم‌تر هولوسن، به تغییرات اساسی در شیوه زندگی و معیشت جوامع ساکن در ایران منجر شد که در نهایت به شکل‌گیری روستاهای اولیه، پرورش غلات و اهلی‌سازی گونه‌هایی از جانوران از جمله بز و گوسفند منجر شد. کشفیاتی که به آنها اشاره شد، حاصل بیش از 60سال پژوهش و کاوش در غارها و پناهگاه‌های عصر سنگ است که پس از پایان جنگ‌جهانی‌دوم توسط پژوهشگران غربی شروع شد و تا اواسط دهه1350 توسط آنها ادامه یافت. نخستین پژوهشگری که با کاوش در مکان‌های پارینه‌سنگی ایران موفق به کشف بقایای جانوران پلیستوسن در کنار دست‌ساخته‌های انسان شد، «کارلتن کوون» (CarletonS.Coon) انسان‌شناس آمریکایی بود که در سال‌های 1328 و 1330 در غارهای بیستون نزدیک کرمانشاه، تمتمه نزدیک ارومیه و غارهای هوتو و کمربند در مازندران کاوش کرد. پس از پژوهش‌های وی، کاوش‌های دیگری توسط باستان‌شناسان آمریکایی، کانادایی، انگلیسی، دانمارکی و باستان‌شناسان برخی کشورهای دیگر در دهه1330 تا اواسط دهه1350خورشیدی در کرمانشاه، لرستان، فارس و گلستان انجام شد. مجموعه‌های باستان‌شناختی ازجمله بقایای جانوری حاصل از کاوش‌های باستان‌شناسان خارجی تا پیش از سال1352 بین مرکز باستان‌شناسی و هیات‌های خارجی تقسیم می‌شد. از مجموعه‌های مهمی که تا پیش‌ از این تاریخ از ایران خارج ‌شده‌اند، می‌توان به مجموعه‌های حاصل از کاوش غارهای بیستون، ورواسی، قبه، کنجی، هُمیان، کیارام و علی‌تپه اشاره کرد. با ممنوع‌شدن خروج مجموعه‌ها پس از سال1352، برخی از پژوهشگران خارجی، کل مجموعه‌های به‌دست‌آمده را به‌طور امانی به موسسات و دانشگاه‌های خارجی منتقل می‌کردند که در بسیاری از موارد مثل مجموعه‌ غار اشکفت گاوی به کشور بازگردانده نشدند. با وقوع انقلاب و خروج باستان‌شناسان غربی تا مدتی پژوهش‌های پارینه‌سنگی دچار وقفه شد. اما در دهه1360 باستان‌شناسان ایرانی، به‌تدریج کار پژوهش را از سر گرفتند که بعدها با شروع فعالیت پژوهشگران خارجی، این مطالعات به‌صورت مشترک یا مجزا ادامه یافت. طی 10سال گذشته کاوش‌هایی در نزدیک به 15غار، پناهگاه صخره‌ای و محوطه باز در زاگرس و البرز انجام‌شده که باعث کشف مجموعه‌های مهمی از بقایای جانوری و دست‌ساخته‌های انسانی شده است. تشکیل بخش پارینه‌سنگی در موزه ملی ایران در سال1381 و ایجاد واحد پژوهشی جدیدی برای مطالعه بقایای جانوری در همین موزه طی سال‌های اخیر، فرصتی را ایجاد کرد که علاوه بر ساماندهی مجموعه‌های قدیمی پارینه‌سنگی موجود در موزه ملی ایران، امکان مطالعه و بازنگری این مجموعه‌ها نیز فراهم شود که برخی از نتایج این بازنگری‌ها و بررسی‌های جدید در ژورنال‌های تخصصی منتشرشده یا در حال انتشار است. بازنگری‌ها و بررسی مجموعه‌های بقایای جانوری به‌دست‌آمده از کاوش‌های جدید در نهادینه شدن چنین مطالعاتی در باستان‌شناسی ایران بسیار موثر بوده است. در واقع شکل‌گیری و رشد باستان‌جانورشناسی در ایران طی چند دهه اخیر، عمدتا حاصل تلاش‌های دکتر «مرجان مشکور»، نخستین باستان‌جانورشناس ایرانی است که علاوه بر مطالعه مجموعه‌های نویافته و انتشار نتایج آنها در ایران و در سطح بین‌المللی، با تربیت و آموزش گروهی از دانشجویان ایرانی به تداوم این مطالعات در ایران و توسط متخصصان ایرانی کمک فراوانی کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.