تهران، میزبان چه نوع دایناسورهایی شده است؟
بهنام علم، به کام پول
عرفان خسروی*
۱ مشاورهگرفتن از پژوهشگران برای ساخت موزههای علمی و مراکز تفریحی در همه جهان معمول است و یکی از منابع اصلی تامین هزینه پژوهشها همین طرحها هستند. منطقی است که وقتی قرار میشود پارک یا موزهای در جایی از جهان تاسیس شود، اول از همه بهسراغ کسانی بروند که بتوانند اطلاعات علمی در اختیار شرکت سازنده بگذارند و حتی از پژوهشهای خود این افراد (که در همان کشور مشغول پژوهش هستند)، برای طرح خود استفاده کنند. البته پس از رونمایی نیز، تایید یا انتقادات فنی پژوهشگران به هدایت و توسعه کل کار کمک میکند. در کشور ما هم چند سالی است که همه به فکر پژوهشهای علمی برای طرحهای صنعتی افتادهاند و پژوهشگران را تشویق میکنند برای تامین هزینههای خود، سبقه صنعتی به پژوهشهایشان بدهند. ۲ تقریبا یکی، دوماه پیش بود که تلفن بنده زنگ خورد و آقایی تقاضای مشاوره درباره دایناسورها کردند. گویا ایشان یکی از مدیران شرکتی بود که مسوولیت ساخت یک «پارک ژوراسیک» را در تهران عهدهدار شده بود. پیش از اینکه جزییات درخواست ایشان از گوشهایم حرکت کند و به مغزم برسد، طرحهای متعددی از مخیلهام گذشت که از دو سال پیش شرکت مسوول ساخت یکی از
بزرگترین نمایشگاههای تازه افتتاحشده علوم در یکی از پارکهای بزرگ شهر تهران، برای طراحی محیط زندگی دایناسورهای ایران از من درخواست کرده بود و من هم در هر مرحله، طرحها را با تمام جزییات فنی و اجرایی در اختیارشان گذاشته بودم. اما سرانجام طرحها به خرید چند مجسمه از چین محدود شد و سرانجام نیز به کلی از برنامه نمایشگاه علمی مزبور حذف شد. پس از کشوقوسی دوساله و انتفای نهایی، خدا را شکر میکردم که در طرح نهایی به جای دایناسورهای ایران، سروکله دایناسورهای چینی یا آمریکایی پیدا نشد. ۳ آقایی که آن سوی خط بود از ارزش علم و قدر کتاب و اهمیت ترویج علم صحبت کردند و خبر از ساخت پارکی میداد که قرار است «پارک ژوراسیک» تهران باشد. با وجود آن سوابق و خاطرات و خطرات، هیچ جای خوشحالی نبود و سعی کردم از کلام من، برداشت تایید و موافقت نداشته باشند. مساله اصلا درخواست مشاوره درباره دایناسورهای ایران یا درخواست طرحی برای اجرا نبود. پارک مورد نظر ایشان مدتها بود که طراحی شده بود و درخواست ایشان از بنده (که گویا کتابهای من را دیده بودند و از طریق همان کتابها با من آشنا شده بودند)، راهنمایی علمی برای پایان کار بود. ۴ با
وجود بیمی که از طرحهای بیسرانجام داشتم، تصمیم گرفتم اگر میتوانم به ایشان کمک کنم و در طرحی همکاری کنم که دستکم در جایی تصمیم مجریانش بر استمداد و نظرخواهی فنی قرار گرفته بود. روز بعد به دیدن پارک رفتم و متوجه شدم همهچیز تمام شده و جایی برای نظر کارشناسی بنده وجود ندارد، به جز مهر تاییدی که قرار بود پای کار ایشان بخورد. ۵ پارک مملو بود از مجسمههایی که بازسازیهای خامدستانه و غیرعلمی هنرمندان اوایل قرن بیستم از دایناسورها را به ذهن متبادر میکرد و مجموعا از شرکتی چینی به قیمت دو میلیارد تومان خریداری شده بودند. البته از قدیم گفتهاند «پول چرک کف دست است»، بهخصوص اگر پول را دیگری خرج کرده باشد و فقط زمین آن پیشکش باشد. چند نکته جزیی میماند که البته همان روز هم مطرح شد، اما پیش نظر دستاندرکاران پارک، همگی فرعی به نظر میرسیدند. ۶ همه مجسمهها مربوط به دایناسورهای بومی آمریکایشمالی هستند. اینروزها که هر ملتی به داشتههای تاریخی و تاریخ طبیعی خود مینازد، موزههای فراوانی در گوشهگوشه دنیا ساخته شدهاند که مختص سنگوارههای جانوران همان سرزمین هستند. خود چینیها هم که دایناسورهای آمریکایی را به
ما فروختهاند، موزههایی بزرگ از دایناسورهای پَردار کشفشده در سرزمین خودشان برپا کردهاند و به آن میبالند. موزههای مغولستان سنگوارههای قاچاقشده به آمریکا را یکییکی پس میگیرند و کشورهای آفریقایی با تربیت دیرینهشناسان بومی، دست دزدان غربی را از کشور خود کوتاه میکنند وجز قالب و مجسمههایی که خودشان برای خارجیهای طالب علم درست میکنند، یک تکه استخوان هم جلوی دیگران نمیاندازند. تصور نمیکنم با وجود حجم زیاد کارهای رسانهای انجامشده درباره اکتشاف دایناسورها در ایران که کمترینشان کتابها و مقالههای بنده حقیر بوده، اگر کسی طالب میبود و پیش از به سینهزدن سنگی چنین بزرگ، در اینترنت کمی جستوجو میکرد، از این موضوع بیخبر میماند که سرزمین خود ما هم میزبان دایناسورها بوده و سالهاست پژوهشگرانی به پیجویی و بازسازی محیطزیست آنها مشغول بودهاند. ۷ قرار نبود مجسمههای مورد نیاز این نمایشگاه علمی تازه تهران از چین یا آمریکا خریداری شود، بلکه تمام جزییات برای ساخت این مجسمهها در داخل کشور به دست هنرمندان ایرانی (و با نظارت علمی پژوهشگران ایرانی) پیشبینی شده بود و قیمت پیشبینیشده برای ساخت این
نمونهها در داخل (با احتساب تورم و نوسان قیمتها) یکپنجم نمونههای هماندازه چینی برآورد شده بود. گیرم که، کسانی صلاح ندانند از پژوهشگران ایرانی برای طراحی چنین نمایشگاه یا پارکی کمک بگیرند و تیشه به ریشه پیشرفت علمی کشور بزنند؛ اما برای استفادهنکردن از تجربه هنرمندان زبردست داخلی، چه دلیلی میتوان یافت جز سودپرستی؟ ۸ حکایت «دقت علمی»این موزه، حکایت کسانی است که رفتهاند دایناسورهای آمریکایی را از سازندگان چینی خریدهاند و دقت علمی و سنخیت این خرید با دانش روز، پهلو به تصاویر کتابهای فکاهی و تخیلات کارتونی میزند. 9 وقتی بنده پارک را از نزدیک دیدم و توضیحات دوستان دستاندرکار را شنیدم، متوجه شدم درخواست ایشان از بنده شامل چند بند میشود: ۱- آوردن توجیهی «علمی» برای بخش معتنابهی از خرید دومیلیاردتومانی که شامل نزدیک به 10 مجسمه یکریخت (همگی منتسب به دایناسوری گوشتخوار به نام Tyrannosaurus) میشد. شاید فروشنده چینی ایشان را وادار کرده که بهجای خریدار نمونههایی با تنوع بیشتر، چندین نمونه از یک مجسمه را خریداری کنند و پس از نصب مجسمهها، آش ایشان از شوری گذشته است. ۲- حضور و سخنرانی در روز افتتاح پارک
و تایید علمی طرح نزد شهرداران محترمی که در آیین رونمایی پارک دعوت شدهاند و لابد قرار است در بقیه نقاط هم سفارش ساخت چنین پارکهایی بدهند. ۳- تبلیغ و تمجید از طرح انجامشده در مطبوعات و اینترنت. بنده هم متقابلا اشکالات علمی دایناسورها را گوشزد کردم، انجام بند نخست درخواست ایشان را غیرممکن دانستم و برای بند دوم نیز کمبود وقت را بهانه آوردم و عذر خواستم. ضمن اینکه به ایشان وعده دادم هر زمان که فرصت داشته باشم، در متنی مفصل درباره پارک ایشان خواهم نوشت و نظرات خود را رسانهای خواهم کرد. الوعده وفا! * دیرینهشناس، روزنامهنگار علم و نویسنده کتابهای «فرهنگنامه دایناسورهای ایران و جهان» و «عصر طلایی دایناسورها»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.