|

جایگاه باستان‌جانورشناسی در شناخت آثار دوره «هولوسن» در فلات ایران

برهمکنش انسان و اقلیم

مرجان مشکور. عضو هیات‌علمی مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه ، عضو هیات‌علمی دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران

پژوهش‌های روشمند زیست‌باستان‌شناسی، شامل باستان‌جانورشناسی و باستان‌گیاه‌شناسی، از چنددهه گذشته به درک بهتر بهره‌برداری انسان از محیط‌زیست خود کمک شایانی کرده و نقش بسزایی در پیشبرد اندیشه‌ها و فرضیات باستان‌شناسی داشته است. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در خاورمیانه و نقش کلیدی این سرزمین، از دیرباز در روند تحولات فرهنگی و اقتصادی منطقه از پتانسیل بسیار بالایی در این حوزه برخوردار است. غنای گونه‌های جانوری ایران، عواملی چون وسعت زیاد سرزمین و تفاوت بین مناطق مرتفع و دشت‌های آن و نیز وجود کویر در مرکز کشور سهم بسزایی در به وجودآمدن مراکز متنوع بوم‌شناسی داشته‌اند. تاکنون در ایران 151گونه پستاندار شناسایی شده که 140گونه آن جانوران خاکی هستند (اعتماد، 1985) که در مقایسه، در تمامی اروپا، فقط 140گونه پستاندار شمارش شده است. این غنا و تنوع جانوری و زیستی قابل‌توجه در ایران، به دلیل وضعیت جغرافیایی این سرزمین است که در چهارراه مناطق دیرین قطبی و حبشه‌ای واقع است. غنای گونه‌های جانوری ایران به پستانداران محدود نمی‌شود. تنوع زیستی و پوشش جانوری ایران از ادوار کهن تا امروز یکی از ویژگی‌های این سرزمین را رقم زده و زمینه پژوهش‌های علمی را فراهم کرده است. تحلیل جامع طیف جانوران، وجود تنوع زیست‌جغرافیایی را (که به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین عامل در تشکیل دسته‌های جانوری است)، آشکار می‌کند. برهمکنش بین این عوامل هنوز شناخته‌شده نیست و یکی از اهداف پژوهش‌های باستان‌جانورشناختی درک این مکانیسم‌ها و تحول زمانی آنهاست. باستان‌جانورشناسی، به‌عنوان یکی از شاخه‌های تخصصی باستان‌شناسی، بخشی از زیست‌باستان‌شناسی است که به مطالعه ارگانیسم‌های قدیمی زنده و اثر متقابل آنها با انسان می‌پردازد. باستان‌جانورشناسی به‌طورکلی ارتباطات انسان و حیوان را مدنظر قرار می‌دهد. حوزه تحقیقات باستان‌جانورشناسی، به‌دلیل گستره وسیع این ارتباطات، میان‌رشته‌ای است. بخشی از باستان‌جانورشناسی، شناسایی و بررسی یافته‌های استخوانی است و به مطالعه بقایای جانوری می‌پردازد. تحقیق در این حوزه از یک طرف مستلزم آشنایی با باستان‌شناسی و چالش‌ها و روش‌های آن و از طرف دیگر مستلزم آشنایی با جانورشناسی و اصول آن است. علاوه بر ضرورت شناخت کامل اصول آناتومی جانوری، توجه به زیست‌شناسی نیز لازم و ضروری است. امروز تحقیقات باستان‌جانورشناسی بیش‌ازپیش به تخصص‌های متنوعی چون زیست‌شناسی مولکولی یا زیست‌‌زمین‌شیمی ایزوتوپیک و نیز براساس موضوعات، مناطق و دوره‌های مختلف، به تاریخ و قوم‌شناسی رجوع می‌کند. از طریق تحقیقات باستان‌جانورشناختی، امکان بازسازی محیط‌های کهن، تنوع زیستی کهن، ارزیابی تاثیر دخالت انسان در محیط، شناخت شیوه‌های معیشت (شکار، گردآوری غذا، کشاورزی) و درک روش‌های استفاده از حیوانات، بازسازی رژیم غذایی جوامع باستان، ردیابی بخشی از تاریخ اقتصادی جوامع باستان، درک تاثیرات متقابل بهره‌برداری از منابع حیوانی و گیاهی در مدیریت منابع طبیعی و مواردی دیگر فراهم می‌شود. باستان‌جانورشناسی در ایران موقعیت جغرافیایی ایران در خاورمیانه، بی‌شک نقش این سرزمین را در روند تحولات فرهنگی و اقتصادی این منطقه نشان می‌دهد. باید یادآور شد اهلی‌کردن گیاهان و جانوران از اولین گام‌های پایه‌ای در متحول‌شدن جوامع بشری بوده که در 12هزارسال پیش در غرب خاورمیانه رخ داده و سپس تمامی منطقه را دربر گرفت. دسترسی به این داده‌ها، مستلزم مطالعات میان‌دانشی روی مواد باستانی بوده است. پژوهش‌های روشمند زیست‌باستان‌شناسی از چنددهه گذشته، به درک بهتر بهره‌برداری انسان از محیط‌زیست خود، کمک کرده و نقش بسزایی در پیشبرد اندیشه‌ها و فرضیات باستان‌شناسی داشته است. با بهره‌گیری از روش‌های پژوهشی خاص در باستان‌جانورشناسی و پیروی از شیوه‌های تحقیق در آن، می‌توان به اطلاعات گسترده‌ای از گذشته جانوران و ارتباط آن با انسان دست یافت که البته باید تاکید کرد این حوزه موضوعات گوناگونی را دربر می‌گیرد. تغییرات شرایط آب و هوایی و محیط‌زیست، پراکندگی جمعیت‌های جانوری و دلایل آن، تنوع و تغییرپذیری گونه‌های جانوری، مثال‌هایی از شناخت جنبه‌های زیستی و بوم‌شناسی از طریق چنین پژوهش‌هایی است. از سوی دیگر، بررسی شیوه‌های شکارگری، پرورش و اهلی‌سازی حیوانات، تغذیه، جابه‌جایی فصلی و کوچروی، اقتصاد معیشتی، مطالعه برخی بیماری‌ها و موضوعاتی مانند آنها، در ارتباط نزدیک‌تری با گذشته انسان مطرح می‌شوند. در ایران، مجموع مطالعات باستان‌جانورشناختی انجام‌شده از دوره پارینه‌سنگی تا دوره اسلامی، از حدود صدمورد تجاوز نمی‌کند. در همین راستا، با وجود هزاران‌محوطه کاوش‌شده در ایران، همچنان کمبود شدیدی در زمینه مطالعات باستان‌جانور‌شناسی مشاهده می‌شود. اولین مطالعات باستان‌جانورشناختی در ایران مربوط به محوطه باستانی سیلک در دهه30میلادی گزارش شده است. موارد بعدی 20سال پس از آن انجام شد و تا پیش از انقلاب ادامه داشت. پس از مدتی وقفه، از سال‌های1370خورشیدی مطالعات باستان‌جانورشناسی در ایران مجددا از سر گرفته شد. در حال حاضر با توجه به اهمیت زیست‌باستان‌شناسی در پژوهش‌های باستان‌شناسی و جایگاهی که باستان‌جانورشناسی در مطالعات باستان‌شناسی ایران یافته است، بر تعداد مطالعات باستان‌جانورشناختی افزوده شده است. نتایج این مطالعات امکان تحلیل جامع طیف جانوران محوطه‌های ایران را فراهم کرده و وجود تنوع زیست‌جغرافیایی را آشکار می‌کند که به نظر می‌رسد مهم‌ترین عامل در تشکیل دسته‌های جانوری باشد (مشکور، 1381). با توجه به دانش فعلی در ایران در این زمینه، مهم‌ترین اطلاعاتی که در حال حاضر در دست داریم، نمایانگر گسیختگی اقتصاد زیستی پس از دوره نوسنگی است که خود نشانگر سهم بسزای دامپروری در اقتصاد این دوره است. با این حال، باید توجه داشت این تحلیل به‌دلیل فراوانی نسبی داده‌های باستان‌جانورشناختی منطقه زاگرس، به نسبت دیگر نقاط کشور نامتعادل است و احتمالا معرف ویژگی‌های اقتصاد زیستی کل این سرزمین نیست. با توجه به این مشاهدات و کاستی‌ها می‌توانیم مستندات موجود را کامل کنیم. پژوهش‌های آتی باید از یک طرف شامل مطالعاتی روی دوره پایانی نوسنگی تا عصر فلز باشد که قبلا به طور ناقص مطالعه شده‌اند و از طرف دیگر روی مناطقی که خارج از مرزهای زاگرس واقع شده‌اند (مثل فلات مرکزی یا شرق ایران)، انجام گیرد. این مطالعات به بازسازی پیشینه طبیعی و فرهنگی جمعیت‌های جانوری فلات ایران در طول آخرین دوره زمین‌شناسی (هولوسن)، کمک خواهند کرد. تاریخچه تطور در مناطق و دوران مختلف در فلات ایران گیاه‌خواران وحشی و سپس گیاه‌خواران اهلی همواره قسمت اعظم خوراک گوشتی انسان‌ها را تشکیل می‌دادند. در میان آنان گوسفندسانان (قوچ کوهی، بز وحشی اجداد گوسفند و بز اهلی) فراوان‌ترین گونه‌های مورد بهره‌برداری در گذشته در مقایسه با سایر پستانداران ایران هستند. فراوانی این‌گونه‌ها منجر به شناخت هرچه بهتر این حیوانات و همچنین توسعه روش‌های باستان‌جانورشناختی در تمییز و تشخیص دوجنس گوسفند و بز وحشی و اهلی (که هم از دیدگاه استخوان‌سنجی و هم ریخت‌شناسی بسیار به یکدیگر شبیه‌اند)، شده است. گاوسانان نیز پیش و پس از اهلی‌شدن، نقش مهمی را در اقتصاد زیستی ایران قدیم برعهده داشتند. در مناطق مختلف گاوهای اهلی دارای گوناگونی نژادی زیادی هستند. اسب‌سانان پیچیده‌ترین گروه پستانداران بزرگ در سرزمین ایران هستند. شترسانان آسیایی، شامل شتر دوکوهانه و شتر یک‌کوهانه است. هردو نوع در سرزمین ایران وجود دارند و پراکندگی جغرافیایی قدیم آنها همچنان ناشناخته است. پس از اینکه این گروه پستانداران به‌طور کامل شناسایی شدند، امر مهم شناخت پیشینه پراکندگی این‌ گونه‌ها در دوره‌ها و مناطق مختلف و نیز رابطه‌ای که بین آنها و انسان وجود داشته و نیز چگونگی بهره‌برداری انسان از آنها طی دوران مختلف است. در تمامی محوطه‌های زاگرس، شکارگری در دوره هولوسن رفته‌رفته جای خود را به دامپروری و کشاورزی می‌دهد. با این حال گراز و گوزن که زیستگاه آن در جنگل‌های بلوط و بنه و بیشه‌زارهای زاگرس است یا کل، بز و قوچ که در ارتفاعات و کوهپایه‌ها زندگی می‌کنند، همچنان در دوران مختلف شکار می‌شدند. به همین صورت نگهداری از گوسفندسانان در مناطقی که دارای چراگاه‌های دایمی نیستند، ساکنان آن محوطه‌ها را به دامداری فصلی و شبانگری سوق می‌دهد. این عوامل طبیعی زیرساختار توسعه رفتارهای اجتماعی ویژه هستند و در شکل‌گیری فرهنگ‌ها مستقیما دخیلند. شاید فرق اساسی این منطقه با منطقه زاگرس اهمیت بیشتر حیوانات شکاری (گراز و آهو) و همچنین اسب‌سانان باشد. گذشته از گونه‌های پراهمیت از دیدگاه اقتصادی (که در گسترش جوامع سهیم بودند)، بررسی گونه‌های دیگر نیز در مطالعات جانورشناختی از اهمیت بسزایی برخوردار است. گوشتخواران و ریزمهره‌داران (ماهیان، پرندگان، دوزیستان یا خزندگان و به‌خصوص جوندگان) شامل تعداد گونه‌هایی است که در فعالیت‌های اقتصادی نقش کمتری داشتند. اهمیت مطالعه این‌ گونه‌ها، بیشتر برای بازسازی محیط‌زیست گذشته است. این‌ گونه‌های جانوری در بافت‌های طبیعی (غارها، پناهگاه‌های صخره‌ای) یافت می‌شوند که الزاما با فعالیت‌های انسانی ارتباطی ندارند، ولی در فهم واکنش‌های آن با اقلیم و زیست‌بوم دارای ارزش مطالعاتی بسیار زیادی هستند. مطالعه این گروه از جانوران وحشی اطلاعات بسیار باارزشی درباره تحولات زیست‌بومی مناطق مورد مطالعه به‌دست می‌دهد. در ایران همانند دیگر مناطق خاورمیانه از دوره نوسنگی، اقتصاد زیستی جوامع انسانی، از اقتصادی متکی به شکار و گردآوری به اقتصادی بر پایه تولید مبدل می‌شود. در این نظام نوین برای اولین‌بار منابع حیوانی اهلی و منابع گیاهی کشت می‌شوند. لزوم تشکیل مجموعه‌های تطبیقی استخوان مهره‌داران در پژوهش‌های باستان‌جانورشناختی مجموعه‌های تطبیقی جانوری جدید، ابزاری اجتناب‌ناپذیر برای پژوهش‌های زیستی به‌شمار می‌آید و ابزار لازم را برای شناسایی و مطالعات استخوانی فراهم می‌کند. بانک اطلاعاتی مجموعه‌های استخوانی جانوری جدید، منبع بسیار مهم اطلاعاتی برای شناخت تنوع زیستی به‌شمار می‌آیند. این مجموعه‌ها به‌عنوان میراث بیولوژیک محسوب می‌شوند و در رشته‌های مختلف علوم زیستی کاربردهای چندگانه و همه‌جانبه‌نگر دارند. یکی از کاربردهای بسیار مهم آن، کمک به شناخت تنوع زیستی در گذشته است. بانک اطلاعاتی مجموعه‌های استخوانی جانوری جدید، پایه و مرجعی برای تحقیقات حوزه‌های مختلف و به‌خصوص در دیرینه‌زیست‌شناسی به‌شمار می‌آید. در حالی‌که این مجموعه‌ها معمولا در موزه‌های تاریخ طبیعی و موسسه‌های تخصصی یافت می‌شوند، هنوز در ایران مجموعه‌های نظام‌مند تخصصی برای استفاده در مطالعات باستان‌جانورشناسی وجود ندارد. اما طی چندسال اخیر، گردآوری روشمند این مجموعه‌ها آغاز شده است. تشکیل این بانک اطلاعاتی مستلزم آن است که از مهره‌داران گوناگون فلات ایران (وحشی و اهلی) نمونه‌برداری کامل شود. از طرف دیگر، بررسی سیستماتیک آثار جانوری موجود در موزه‌ها و سایر مراکز ایران (که نمونه‌هایی به‌صورت تاکسیدرمی، اسکلت‌های سوارشده یا نمونه‌های نمایشگاهی و احتمالا مجموعه‌های استخوانی دارند)، به‌طور یقین برای شناخت آثاری که به‌دلیل پراکندگی و عدم‌وجود اطلاعات منسجم درباره آنها قابل دسترس نیستند، لازم است. نتیجه‌گیری نتایج حاصل از فعالیت‌های باستان‌جانورشناختی انجام‌شده در دهه گذشته، باعث ایجاد ابزار بیوتکنولوژیک در زمینه باستان‌شناسی در کشور است و دستاوردهای آن در بومی‌سازی پژوهش و آموزش زیست‌باستان‌شناسی، با توجه به پتانسیل‌های بالقوه بالای نیروی انسانی و محوطه‌های باستانی و مواد فرهنگی درخور توجه است. باستان‌جانورشناسی یکی از رشته‌های کلیدی در پژوهش‌های باستان‌شناسی است که امکان درک بهتر نظام‌های اقتصادی قدیم را می‌دهد. پژوهشی که در قالب این برنامه عنوان شده، مکمل پژوهش‌های گذشته در این زمینه‌ها در ایران است ولی هنوز نقایص بسیاری دارد. همزمان بسیار ضروری است دانشجویان و باستان‌شناسان ایرانی را به این زمینه‌های پژوهشی آشنا و علاقه‌مند کرد. رشته‌های بین‌المعارفی مستلزم صرف انرژی، وقت و هزینه بیشتری از سایر رشته‌ها هستند چون هم به اشراف در چندزمینه پژوهشی نیاز دارد و هم به ابزار کار ویژه و به‌تبع آن آزمایشگاه تخصصی نیاز دارد. این مهم جز واردکردن این علم به عنوان یک رشته آموزشی صرف در دانشگاه و تدریس مباحث نظری و عملی آن به‌صورت مستمر، امکان توسعه سالم و موفق آن در کشور امکان ندارد. تجربه اخیر نگارنده در برگزاری یک دوره پژوهشی - آموزشی بیش از یک‌سال به گروهی از دانشجویان نشان داد علاقه‌مندی زیادی وجود دارد. هرچند باید به یاد داشت انتقال دانش در چنین رشته‌هایی نیازمند سرمایه‌گذاری درازمدت است. آماری که در دانشگاه‌های اروپا و آمریکا در دست است و همچنین آماری که از ایران داریم، نشان می‌دهند دوره آموزشی لازم برای مستقل کارکردن در باستان‌جانورشناسی حدود 10سال است. در آخر باید بر این مساله تاکید کرد اقداماتی که تاکنون در زمینه پژوهشی و آموزشی و همچنین تاسیس مرکزی بومی برای پژوهش‌های باستان‌جانورشناسی در موزه ملی ایران انجام شده، بی‌شک قدم‌های نخست خودکفایی فکری در ایران است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.