|

اهمیت کشف فسیل‌های دایناسور در ایران

پل مهاجرت‌های عظیم

مارتین کوندرات . ترجمه: مجید میرزایی‌عطاآبادی

دایناسورها تاکنون از نواحی مختلف زمین گزارش شده‌اند و تنها نواحی اندکی باقی مانده که هنوز در آنجا کاوش‌های دقیقی انجام نشده است. یکی از این نواحی که چشم‌انتظار آشکارشدن اسرار پیش از تاریخ آن هستیم، کشور ایران است. اگر 160میلیون‌سال به عقب برگردیم و به قلب دوران دوم زمین‌شناسی یا عصر دایناسورها سفر کنیم، به دوره ژوراسیک می‌رسیم که زمان مهمی برای تنوع تکاملی دایناسورها و منشأگیری نمونه‌های پرنده آنها بوده است. این دوره، برای تشکیل قاره‌های امروزی زمین نیز عصر مهمی بوده است. در حقیقت قبل از این دوره، یک قاره واحد جهانی به نام «پانگه‌آ» وجود داشت که در این زمان یعنی دوره ژوراسیک در مسیر تبدیل به یک قاره‌شمالی به‌ نام «لورازیا» و قاره‌ای جنوبی به نام «گندوانا» بوده است. ایران امروز شامل پاره‌هایی از هردو این قاره‌های شمالی و جنوبی است. بخش‌های شمالی و مرکزی ایران که به قاره شمالی لورازیا متصل یا در نزدیکی آن قرار داشته است، به نحوی در اتصال با شبه‌قاره‌هایی چون چین و هندوچین بوده و احتمالا شامل زنجیره‌ای از جزایر بود که در سواحل جنوبی این شبه‌قاره‌ها قرار داشته است. با توجه به این وضعیت خاص، بخشی از ایران که به قاره‌های شمالی زمین نزدیک بوده، می‌تواند پنجره‌ای روبه‌پیشینه نادانسته دایناسورهای ژوراسیک باز کند چرا که اولا این ناحیه می‌توانسته پل اتصال سرزمین چین به بلوک قزاق سیبریایی باشد و ثانیا خود شامل زنجیره‌ای از جزایر کوچک و بزرگ موقتی یا دایم در اقیانوس «تتیس» آن زمان بوده باشد. به همین دلیل است که گمان می‌کنیم دایناسورها باید از طریق این پل بین‌قاره‌ای، بین نواحی مختلف این قاره‌ها مهاجرت کرده باشند. علاوه‌بر آن، برخی از این موجودات در این جزایر به تله افتاده و به موجودات منحصربه‌فردی که در دیگر نواحی وجود نداشته، تکامل پیدا کرده‌اند. ولی چه دایناسورهایی می‌توانستند از این پل بین‌قاره‌ای عبور کرده باشند؟ به دلیل نزدیکی جغرافیایی بخش‌های لورازیایی ایران با حوضه «جونگار» در استان «شین‌جیانگ» (یا سین‌کیانگ) در غرب چین، می‌توان کاندیداهای احتمالی را معرفی کرد. کاوش‌های اخیری که در این ناحیه از چین صورت گرفته، چندین دایناسور منحصربه‌فرد را از ژوراسیک میانی این ناحیه معرفی کرده است. این فسیل‌ها به‌عنوان مثال شامل دایناسور گوشتخوار کوچکی به اسم «Guanlong» است که جد بزرگ دایناسور گوشتخوار معروف «تی‌رکس» بوده است یا دایناسور گیاهخواری به نام «Yinlong» که قدیمی‌ترین عضو گروه دایناسورهای صورت‌شاخدار یا «سراتوپسین»هاست. بنابراین مشاهده می‌کنیم که این دو دایناسور یافت‌شده در این ناحیه، اشکال ابتدایی از گروه‌هایی را نشان می‌دهند که تا پایان دوران دوم در دیگر نواحی دنیا، اشکال تکامل‌یافته‌شان در کنار هم می‌زیسته‌اند. علاوه‌بر آن جدیدترین یافته از دایناسورهای «صورت‌شاخدار» که از اواخر دوران دوم از کشور مجارستان به دست آمده و «Ajkaceratops» نام گرفته، نشان می‌دهد که این موجودات راهی برای خروج از شبه‌قاره آسیا در ژوراسیک یافته و به قاره اروپا رسیده‌اند. چه‌بسا مسیر خروج و مهاجرت این موجودات، از طریق سرزمین مجمع‌الجزایری ایران در آن دوره بوده باشد. این داستان زمانی جالب‌تر می‌شود که بدانیم اتصال مستقیمی بین سرزمین ایران و چین در اواخر دوره ژوراسیک و اوایل کرتاسه وجود داشته است. این زمانی است که چندین ناحیه پرفسیل از آن، در بخش‌هایی از چین مانند استان‌های «لیائونینگ» و «نیمونگول» وجود دارد که فسیل‌های حیرت‌آوری مثل اولین دایناسورهای پردار و پروازی چون دایناسور چهاربالی به نام «Microraptor» و پرندگان ابتدایی دم‌دراز و دم‌کوتاهی مانند «Jeholornis» و «Confuciusornis» یا «Protopteryx» یافت شده‌اند. شاید جالب‌تر از این یافته‌ها، فسیل‌هایی به نام «Aurornis» و «Xaotingia» هستند که هم ویژگی پرندگان و هم دایناسورها را در خود دارند. مطالعات نشان داده که این موجودات نزدیکی فراوانی با «Archeopteryx» افسانه‌ای داشته‌اند. هرچند همه آن موجودات در یک زمان می‌زیستند ولی یکی به نام «آرکیوپتریکس» در «باواریا» در جنوب آلمان می‌زیسته و دیگران بسیار دور از او در سرزمین چین زندگی می‌کردند. این حقایق ما را به سمت فرضیه‌ای سوق می‌دهد که شاید این دایناسورهای پردار زمانی در ژوراسیک پایانی، از چین خارج شده و به نقاط دیگر کوچ کرده باشند. احتمالا گذرگاه‌های جنگلی و مرطوب چندی وجود داشته که حرکت این موجودات به خارج از چین را تسهیل می‌کرده است. آیا ممکن است یکی از این گذرگاه‌ها در این زمان، از سرزمین ایران گذشته باشد؟ این سوالی است که من و همکارانم در ایران با پی‌جویی‌های خود در پی پاسخ آن هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.