|

واکاوی اهمیت سایت فسیلی نویافته لرستان در گفت‌وگو با مجید میرزایی‌عطاآبادی

سنگواره‌ها ازچه سخن می‌گویند؟

گروه علم: روز اول مهر سال‌جاری، هنگام تعریض جاده نورآباد به خرم‌آباد، وقتی تیغه بیل مکانیکی بالا آمد، همراه خاک، کلی فسیل هم پیدا شد. ماموران این موضوع را به اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی‌وگردشگری استان لرستان اطلاع دادند و کارشناسان هم، بقایای فسیل‌ها را به این اداره منتقل کردند. این نمونه‌ها سپس به سازمان زمین‌شناسی انتقال یافت تا مطالعات اولیه روی آنها انجام شود. در روزهای اولیه کشف فسیل‌ها، شایعاتی بین مردم پخش شد مبنی‌بر اینکه اینها فسیل دایناسورهاست و هنوز هم عده‌ای این‌طور فکر می‌کنند، گویی غیر از دیناسور هیچ جاندار دیگری نمی‌تواند فسیلی از خود برجای بگذارد. این برداشت‌های اشتباه در مراحل اولیه در برخی جراید و رسانه‌ها هم منتشر شد. برای آگاهی بیشتر از چندوچون این ماجرا، با دکتر «مجید میرزایی‌عطاآبادی» گفت‌وگو کرده‌ایم. وی کارشناسی و کارشناسی‌ارشد زمین‌شناسی را دانشگاه اصفهان خوانده و دوره دکترای دیرینه‌شناسی یا فسیل‌شناسی را در دانشگاه هلسینکی فنلاند گذرانده است. وی در مدت‌زمانی که در خارج از کشور بود، از دانشگاه‌ها، موزه‌ها و مراکز تحقیقاتی بسیاری دیدار و تجربه‌های ارزشمندی کسب کرده و هم‌اکنون امیدوار است بتواند آنها را به دانشجویان در دانشگاه زنجان انتقال دهد. برای شروع این گفت‌وگو خوب است بگویید این استخوان‌ها متعلق به چه دوره و چه جانورانی است؟ با توجه به سن خیلی‌کم و جوان این رسوب‌ها، مشخص شد این آثار، بقایای پستانداران است. همان‌طور که می‌دانید دایناسورها در دوره‌دوم زمین‌شناسی بودند، اما این رسوب‌ها بسیار جوان هستند که در اواخر دوران سوم زمین‌شناسی شکل گرفتند. بعید است این رسوب‌ها بیش از پنج تا شش‌میلیون سال سن داشته باشند. اما دایناسورها 65میلیون‌سال پیش و قبل‌از آن زندگی می‌کردند. حال‌که مشخص شد این فسیل‌ها مال دایناسورها نیست، آیا بازهم می‌تواند ارزش علمی و تحقیقاتی داشته باشد؟ صددرصد. متاسفانه برخی مردم و حتی مسوولان محلی تصور می‌کنند که چون این استخوان‌ها مال دایناسورها نیست، پس به لحاظ علمی دیگر ارزش چندانی ندارد. به گمان آنها، چون این استخوان‌ها شبیه استخوان بز و گوسفند است، پس چیز چندان ارزشمندی هم نیست. ولی واقعیت این است که این آثار به لحاظ علمی بسیار مهم است، دلیلش هم این است که تا امروز اطلاعات ما درباره پستاندارانی که در هفت، هشت‌میلیون‌سال‌پیش زندگی می‌کردند و آثار فسیلی آنها، به فسیل‌های یافت‌شده در منطقه مراغه محدود بود. در حقیقت این دومین سایت فسیلی کشور است و بعداز 150سال، یک‌بار دیگر، منطقه‌ و سایت فسیلی دیگری در کشورمان پیدا شده است، ممکن است در آینده نیز مشابه این آثار در نقاط دیگر کشورمان یافت شود. این کشف، بسیار مهم است و از لحاظ علمی هم اهمیت بسیار دارد. پس لازم است که محققان کشور ما، تحقیقات کاملی درباره این سایت فسیلی انجام دهند. گفتید این دومین سایت فسیلی ایران است. آیا می‌توانید درباره دیگر سایت فسیلی کشور هم اطلاعاتی به ما بدهید؟ در قرن نوزدهم میلادی، آثار فسیلی بسیاری در مراغه یافت شد. با توجه به اینکه این منطقه سابقه 150 سال پژوهش دارد، تاکنون کارهای پژوهشی زیادی در این منطقه انجام شده است. پس تاکنون سایت‌های فسیلی ما به‌همین دومنطقه محدود بوده است و غیراز این‌دو، ما تاکنون در کشور خود آثار فسیلی مهم پیدا نکرده‌ایم. پژوهش در سایت فسیلی مراغه تاکنون چه دستاوردهای پژوهشی مهمی داشته است؟ سایت فسیلی مراغه را روس‌ها کشف کردند. البته ممکن است اطلاع از این منطقه و فسیل‌های آنجا از این هم قدیمی‌تر باشد و سده‌های قبل هم از آن مطلع بودند، ولی در عصر حاضر، نخستین فردی که به‌وجود این آثار اشاره کرده است، یک کاشف روس بود. پس از انتشار خبر این کشف، دانشمندان اتریشی و فرانسوی، از اولین کسانی بودند که از این کشف باخبر شدند و تحقیق در این زمینه را آغاز کردند. بعدها هم در قرن بیستم، کار زیادی انجام نشد تا اینکه گروه‌های آلمانی، هلندی، ژاپنی، آمریکایی و دیگران در این زمینه کار کردند. هم‌اکنون نیز مجموعه‌های بسیار مفصلی از این آثار در موزه‌های تاریخ طبیعی خارج از کشور وجود دارد و همچنین مقاله‌ها یا اصطلاحا مونوگراف‌ها و کتاب‌هایی درباره آثار برجای‌مانده در این منطقه تالیف شده است که تعدادشان هم خیلی زیاد است. از آنجا که فسیل‌ها برای مردم و رسانه‌ها بسیار جذابند، اخبار زیادی هم در مورد آنها منتشر می‌شود. برای مثال فردی مجموعه بسیار مفصلی دارد که مدعی است همه آنها فسیل دایناسورها هستند، یا چندی‌پیش لاشه حیوانی پیدا شد که تنها چندهفته از مرگش می‌گذشت، اما برخی ادعا می‌کردند این حیوان باقیمانده دایناسورهاست که تاکنون زنده مانده است. خواستم بپرسم زمانی که فسیلی را پیدا می‌کنید، از کجا می‌دانید که قدمتش چقدر است؟ اگر بقایای حیوان، آثار استخوانی باشد، بهتر می‌توان از قدمت آن فسیل مطمئن شد. در بسیاری از موارد، تکه‌سنگ‌هایی در اثر فرسایش به شکلی درمی‌آید که به استخوان، مهره یا تخم پرنده شبیه می‌شود. صرف اینکه سنگی شبیه بخشی از یک اسکلت باشد، دلیل نیست که این جسم حتما فسیل یک جاندار است. برای اینکه مطمئن شویم این جسم، فسیل استخوان است باید حتما بتوانیم ساختارهای استخوانی را در این جسم تشخیص دهیم. در زمینه فسیل‌هایی که بسیار قدیمی هستند، مثل فسیل دایناسورها، اگر آن جسم را زیر میکروسکوپ یا ذره‌بین بررسی کنیم، می‌توانیم ساختارهای ظریفی را که در استخوان‌ها وجود دارند، شناسایی کنیم. البته در بسیاری از اجسامی که ادعا می‌کنند فسیل است، چنین ساختارهایی وجود ندارد و معلوم می‌شود که واقعا فسیل نیست. در مورد آثار جدیدتر مانند همین آثاری که به تازگی در لرستان پیدا شده است، باید گفت اگر حیوان به تازگی مرده باشد و مثلا صد سال از مرگش گذشته باشد، تازگی خاصی دارد اما آثاری که فسیل می‌شوند، به دلیل آنکه موادی جانشین مواد موجود در استخوان‌ها می‌شود، تازگی خود را از دست می‌دهد و ویژگی‌هایی پیدا می‌کند که با استخوان‌های تازه‌مرده متفاوت است. برای مثال بسیار سنگین‌تر هستند یا دچار تغییر شکل شده‌اند که همه اینها نشان می‌دهد این فسیل مال یک‌حیوان قدیمی‌تر است. چگونه می‌توان تشخیص داد که این استخوان مربوط به چه جانوری است؟ برای اینکه تشخیص دهیم این استخوان‌های پیداشده مال چه جانوری است یا اینکه این جانور هنوز هست یا منقرض ‌شده، باید یک مجموعه مقایسه‌ای داشته باشیم تا بتوانیم آثار پیداشده را با آن مقایسه کنیم. در بسیاری از موارد، مشخص می‌شود فسیل‌های پیداشده مال جانورانی است که هنوز هم هستند، در برخی مواقع هم فسیل مال حیواناتی است که مثلا چندصدهزارسال از قدمت آنها می‌گذرد. احتمال دارد که این حیوانات منقرض شده باشند. بسیار به‌ندرت پیش می‌آید موجودی که امروز هم زندگی می‌کند، آثار فسیلی‌اش هم به‌همین شکل امروزی‌اش پیدا شود. اگر فسیلی را پیدا کنید، قدمت آن را از روی سن خود فسیل تشخیص می‌دهید یا باتوجه به محیط اطراف آن؟ معمولا در زمین‌شناسی راحت‌تر این است که قدمت یک فسیل را با توجه به شواهدی که در اطراف آن وجود دارد، تشخیص دهیم یعنی با استفاده از ویژگی‌های محیط اطراف (مثل رسوب‌هایی که دربردارنده این فسیل هستند، یا رسوب‌هایی که در بالای لایه فسیلی هستند)، می‌توان سنش را حدس زد. همان‌طور که می‌دانید، فسیل‌های جانداران بزرگ‌تر، مانند مهره‌داران کمیاب است اما فسیل‌های مربوط به موجودات ریزتر و بی‌مهرگان، بیشتر است. همچنین این آثار کمک بیشتری است برای تعیین سن و محیط‌های گذشته؛ بنابراین ابزارهایی که در ابتدای کار، برای تعیین سن داریم، این است که از شواهد موجود در کنار این آثار کمک بگیریم مگر اینکه نمونه‌ای که پیدا شده است اصطلاحا بسیار شاخص یا منحصربه‌فرد و در نتیجه تعیین‌کننده یک زمان خاص باشد. در این حالت است که با صراحت و با اطمینان می‌توان تعیین سن کرد در غیر این صورت باید از مجموعه‌ای از شواهد موجود در اطراف نمونه‌های فسیلی استفاده کرد و تخمین قابل قبولی را از طریق آنها به دست آورد. گفتید فسیل مهره‌داران کم است ولی فسیل بی‌مهره‌ها بیشتر است اما من گمان می‌کردم با توجه به اینکه بافت استخوانی، سفت و محکم است، ماندگاری بیشتری دارد و احتمال باقی‌ماندن فسیل آنها نسبت به بی‌مهره‌ها بیشتر است. بله، این حرف تا حدودی درست است، ولی این نکته را هم درنظر داشته باشید که مهره‌داران در محیط‌هایی زندگی می‌کنند که احتمال فسیل‌شدن‌ آنها بسیار کمتر است. به بیان دیگر از آنجا که مهره‌داران معمولا در خشکی زندگی می‌کنند، هرچند که اسکلت دارند و این اسکلت مقاوم‌تر است اما فقط تحت شرایط خاصی (مانند‌گیر افتادن در جریان شدید رودخانه‌ یا اتفاق‌هایی از این قبیل) ممکن است این استخوان‌ها به فسیل تبدیل شوند. فقط در چنین حالت‌هایی است که اجساد اینها زیر لایه‌هایی از خاک دفن و فسیل‌شان حفظ می‌شود. اما موجوداتی که در دریا و محیط آبی هستند، بقایای آنها به‌طور مداوم در حال فسیل‌شدن است و در نتیجه شرایط فسیل‌شدن آنها راحت‌تر فراهم می‌شود و به‌همین‌دلیل است که هم‌اکنون فسیل‌های بیشتری از آنها در دسترس ماست. فسیل جانوران خشکی‌زی (عمدتا مهره‌داران)، نیز به همین دلیل بسیار کمیاب‌تر است. هم‌اکنون چه افراد و گروه‌هایی در داخل و خارج از کشور روی این فسیل‌ها تحقیق می‌کنند و آیا تاکنون دستاورد شاخصی هم داشتند؟ اول از همه باید تاکید کرد که فرد یا گروه خاصی نیست که پیوسته و مداوم روی این موضوع تحقیق کرده باشد؛ به ‌بیان دیگر این پژوهش‌ها دوره‌ای صورت می‌گیرد. این دانشمندان و دیرینه‌شناسان، با توجه به علایق شخصی خود، در دوره‌هایی به پژوهش در این زمینه می‌پردازند. موقعیت ایران در دوره‌های مختلف زمین‌شناسی حایز اهمیت است و به‌همین‌دلیل پاسخ بسیاری از پرسش‌ها را می‌توان با پژوهش‌هایی که در ایران می‌شود، گرفت؛ بنابراین بسیاری از دانشمندان علاقه‌مند هستند که در ایران فعالیت و پژوهش کنند. البته این نکته را هم در نظر داشته باشید که بسیاری از فسیل‌های ایران به احتمال بسیار هنوز هم پیدا نشده است. به‌این‌ترتیب می‌توان گفت ایران از دیدگاه دیرینه‌شناسی، هنوز هم کشوری ناشناخته است؛ چرا که تاکنون بسیاری از نقاط ایران، چنان که بایدوشاید بررسی نشده است، بنابراین این احتمال وجود دارد که در آینده کشفیات قابل‌توجهی در ایران صورت گیرد. همین موضوع مشوقی است برای برخی از دیرینه‌شناسان خارجی، که هرازچندگاهی با دیرینه‌شناسان ایرانی تماس داشته باشند و برنامه‌هایی را به شکل‌های مختلف اجرا ‌کنند. البته این پژوهش‌ها در زمینه مهره‌داران کمتر انجام شده است اما تا جایی که من می‌دانم در مورد ماهی‌هایی که در قسمت‌هایی از زاگرس هست، مطالعاتی در حال انجام است. همچنین در مورد پی‌جویی دایناسورها هم کارهایی درحال انجام است، هرچند تاکنون نتیجه قابل‌توجهی نداشته است. همچنین در زمینه مطالعه فسیل‌هایی که در مراغه است، چند سال پیش کارهایی شروع شده که باشدت کمتر و بیشتر ادامه دارد و هر از چندگاهی اتفاق‌هایی در این زمینه می‌افتد. اصولا خود تحقیق درباره فسیل جانورانی که ده یا 20‌میلیون‌سال قبل منقرض شده‌اند، چه تاثیری در زندگی ما دارد، یا حتی چه تاثیری در پیشرفت علوم دارد؟ درنظر داشته باشید برخی از علوم مانند علم دیرینه‌شناسی، در دسته علوم محض قرار می‌گیرد و شاید نتوان کاربرد عملی و اقتصادی خاصی را برای آن در زندگی روزمره در نظر گرفت. شاید دستاوردهای این زمینه تحقیقاتی، کاربردی در اقتصاد نداشته باشد، ولی این زمینه تحقیقاتی در دیگر رشته‌های علوم پایه کاربردهای بسیاری دارد، از جمله بررسی چگونگی تکامل موجودات زنده، یعنی بررسی تغییر و تحولاتی که در گذشته در زندگی این موجودات رخ داده است. فسیل‌ها یکی از شواهدی است که آثاری از این تغییر و تحولات موجودات را در خود دارند و برای ما بازگو می‌کنند، ولی این فسیل‌ها در کل کمیاب هستند و فسیل‌های مهره‌داران هم که بسیار کمیاب‌ترند، بنابراین چه‌بسا فسیلی که در یک نقطه از ایران پیدا می‌شود، پاسخی باشد برای یکی از پرسش‌های بسیار مهم در مورد تغییر یا تکامل موجودات زنده که پیش از این در جهان وجود داشته است. به همین دلیل شاید بتوان گفت مهم‌ترین کاربردش پاسخگویی به بسیاری از پرسش‌های بنیادی در زمینه تغییر و تحول موجودات زنده است. البته از طرف دیگر اگر تعداد زیادی نمونه خوب و جالب توجه در اختیار داشته باشیم، در مرحله‌های بعد، می‌توان با استفاده از آنها موزه‌هایی مانند موزه تاریخ طبیعی تشکیل داد یا موزه‌های موجود را غنی‌تر و کامل‌تر کرد، به گونه‌ای که بتوانیم استفاده‌های کاربردی‌تر و اقتصادی‌تری از اینها داشته باشیم. به بیان دیگر می‌توان گفت این دستاوردها در مراحل اول، استفاده محض در دیگر رشته‌های علمی دارد، اما در مراحل بعد می‌توان از آنها در حوزه‌های دیگر مانند اقتصادی هم استفاده کرد. با توجه به اینکه پژوهش در زمینه دیرینه‌شناسی جانوران در کشورهای دیگر بسیار سابقه دارد و فعالیت‌های بسیاری در این زمینه انجام می‌شود، اما این علم در ایران چندان با سابقه و گسترده نیست، آیا پژوهش‌هایی که هم‌اکنون در ایران انجام می‌شود، چشمگیر است و می‌تواند دستاورد خاصی داشته باشد؟ ایران کشوری نفت‌خیز است. جنبه‌های مختلفی از علم دیرینه‌شناسی و فسیل‌شناسی در اکتشاف و استخراج نفت تاثیرگذار است؛ بنابراین از زمانی که زمین‌شناسی و دیرینه‌شناسی در ایران پاگرفته است، بیشتر تحقیق و پژوهش صورت گرفته در زمینه‌های کاربردی است، به ویژه در زمینه اکتشاف نفت. به نظر من، به‌همین‌دلیل بود که به بقیه گرایش‌ها و شاخه‌های دیرینه‌شناسی کمتر توجه کردند و تحقیقات چندانی در این زمینه‌ها صورت نگرفت. از طرف دیگر چون آثار فسیلی مهره‌داران نیز کم است، به این مورد نیز کمتر از همه پرداختند. البته با توجه به کشف‌های جدیدی که در چندسال‌اخیر صورت گرفته و ازجمله همین کشف جدید در ایران، مشخص می‌شود که ممکن است در ایران هم تعداد آثار فسیلی بیش از تصور ما باشد. چه‌بسا اگر بیشتر به این موضوع بپردازیم و افراد بیشتری در این حوزه فعالیت کنند، میزان کشفیات نیز بیشتر شود؛ بنابراین در مجموع می‌توان گفت هم‌اکنون میزان مقالات چندان زیاد نیست، یعنی به جز چند مورد خاص، مقالات چشمگیر دیگری نداشتیم. چه توصیه‌هایی دارید که پژوهش‌ها در زمینه دیرینه‌شناسی به نتیجه برسد؟ فعالیت در این حوزه، وظیفه دانشگاه‌ها است و آنها باید به این موضوع بیشتر اهمیت دهند. متاسفانه هنوز هم این طرز فکر وجود دارد که فسیل‌شناسی رشته کاربردی و در نتیجه چندان مهم و تاثیرگذاری نیست و در بازنگری سال‌گذشته در سرفصل درس‌های کارشناسی‌ارشد دیرینه‌شناسی، بیشتر توجه‌ها به سمت قسمت‌های کاربردی‌تر رفته است و متاسفانه ترکیب درس‌ها را طوری انتخاب کردند که دانشجوها، بیشتر به بخش‌های کاربردی‌تر (که در صنعت و اقتصاد تاثیر بیشتری دارند)، متمایل شوند. ولی آن جنبه‌های علمی (که می‌تواند در تعیین جایگاه علمی ایران نقش داشته باشد)، مغفول مانده است. واقعیت این است که جنبه‌های علمی اکتشاف‌های دیرینه‌شناسی در بسیاری از موارد این پتانسیل را دارد که مقالات سطح بالایی تولید کند که قابلیت انتشار در ژورنال‌هایی مانند ساینس و نیچر را داشته باشد؛ برای مثال، کشور چین در زمینه فسیل از غنای زیادی برخوردار است و به همین دلیل، پژوهش‌های بسیاری در این زمینه‌ها صورت می‌گیرد و درنهایت هم سالانه چندین مقاله درباره فسیل‌های یافت‌شده در این کشور در نشریات معتبر چاپ و منتشر می‌شود. خود همین موضوع باعث شده است که جایگاه علمی این کشور بسیار بالاتر برود. پس به‌طور خلاصه می‌توان گفت فسیل‌شناسی این پتاسیل و توانایی را دارد که جایگاه علمی کشور ما را بالاتر ببرد، ولی متاسفانه وجود یک رویکرد کاربردی به این علم باعث شده است که این جنبه‌های تحقیقی و پژوهشی کم‌رنگ‌تر شود؛ بنابراین اولین و مهم‌ترین کار این است که این دیدگاه تعدیل و دانشجویان به تحقیق و پژوهش در حوزه‌های علمی محض نیز علاقه‌مند شوند. سازمان‌هایی مانند محیط‌زیست نیز که در این زمینه‌ها (حفاظت و نگهداری از فسیل جانداران) مسوول هستند، باید از لحاظ تامین امکانات و بودجه، بیشتر فعال شوند و ارتباط‌های نزدیک‌تری با دانشگاه‌ها داشته باشند. علاوه‌بر این، هم‌اکنون گروه‌ها و اکیپ‌های تحقیقاتی کمی در کشور فعال هستند و امیدواریم تعدادشان بیشتر شود تا جست‌وجوهای بیشتری برای فسیل‌‌ها و آثار ناشناخته و نایافته صورت گیرد تا بتوان باعث پیشرفت این علم شد و در آینده هم شاهد کشفیات بیشتر باشیم. هم‌اکنون بسیاری از امکانات و تجهیزات لازم برای پژوهش‌های پیشرفته موجود است، هرچند تاکنون از این تجهیزات غافل بودیم اما خوب است که ماهم وارد جریان جهانی علم در حوزه فسیل‌شناسی و دیرینه‌شناسی شویم. و حرف آخر؟ نکته‌ای که در پایان لازم به ذکر می‌دانم این است که مسوولان محلی این سایت فسیلی تازه‌کشف‌شده، خیلی نسبت به اهمیت این سایت توجیه نیستند و فکر می‌کنند چون قدمت این فسیل‌ها در حد شش تا هفت‌میلیون سال است و خیلی هم قدیمی نیست یا مال یک موجود بسیار بزرگ و باشکوهی مانند دایناسور نیست، پس اهمیتی ندارد. اکنون عقب‌ماندگی چندروزه پروژه‌های عمرانی، موجب نارضایتی آنها شده است و خواهان آغاز هرچه سریع‌تر و دوباره فعالیت‌های عمرانی هستند ولی باید در نظر داشت آغاز دوباره این فعالیت‌ها، پیش از جمع‌آوری و نجات کامل فسیل‌ها از نابودی، باعث می‌شود سایتی که پس از مدت‌ها پیدا شده است، از بین برود. به همین دلیل لازم است مسوولان فرصت بیشتری در اختیار محققان قرار دهند و امکانات کمی (در حد تامین چند کارگر و وسایل نقلیه لازم برای این پژوهش‌ها) را برای گروه‌های تحقیقاتی فراهم کنند تا بتوان در اسرع وقت نمونه‌ها را جمع‌آوری و به مراکز پژوهشی منتقل کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.