|

بازخوانی یکی از مفاهیم پایه در مذاکره

اصغر گرشاسبی

با نزدیک‌شدن به ضرب‌الاجل سوم‌آذر، بازار گمانه‌زنی درخصوص جدی‌ترین مذاکرات ایران و طرف‌های غربی بر سر برنامه هسته‌ای کشورمان داغ است. هرچند در دنیای سیاست نمی‌توان درخصوص نتیجه یک فرآیند سیاسی، آن‌هم مذاکرات پیچیده فعلی، پیش‌بینی قاطعی به عمل آورد اما گاهی تحلیلگران سیاسی خواه‌ناخواه دست به پیش‌بینی‌های محتاطانه و نسبی می‌زنند. با اینکه غیر از مذاکره‌کنندگان و برخی مسوولان کلیدی تقریبا هیچ‌کس در جریان جزییات مذاکرات فوق نیست اما دقت در برخی خبرها، تحلیل‌ها و اظهارنظرها نشان می‌دهد که طرف‌های مذاکره احتمالا مسیرها و فرمول‌های دستیابی به‌نوعی مصالحه یا «سازش» را یافته‌اند اما از بیم تخریب روند سازنده مذاکرات، از بیان جزییات آن تا دقیقه90 خودداری می‌کنند. در این میان یکی از مفاهیم پایه در مذاکره که تعریف و برداشت از آن در فرهنگ‌های مختلف، متفاوت است مفهوم سازش یا مصالحه است. از آنجایی‌ که نگارنده معتقد است که برداشت عموم و گاه خواص ناآشنا با مذاکره و حل اختلاف از مقوله «سازش» معادل «تسلیم» و حتی «باخت» است تلاش دارم با توضیحات ذیل، نشان دهم که سازش یا مصالحه نه‌تنها امری منفی تلقی نمی‌شود بلکه یکی از نتایج منطقی و معقول در مذاکرات سخت است. به‌طورکلی برای حل یک اختلاف، چهار راه وجود دارد: مذاکره، توسل به میانجیگری، رجوع به دادگاه و محکمه و بالاخره جنگ‌ودعوا. در میان چهار راه یادشده مذاکره متمدنانه‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه‌حل اختلاف است. از طرف دیگر نتیجه یک مذاکره نیز می‌تواند چهار شکل داشته باشد: برد- برد، برد- باخت، باخت- باخت، یا سازش (مصالحه). امروزه کمتر طرفی به نتیجه باخت-باخت و نیز نتیجه برد-باخت می‌اندیشد. حتی طرف‌هایی که خود را پیروز یک مذاکره می‌دانند، در راستای منافع بلندمدت، تلاش می‌کنند ارزش یا نفع موجود در مذاکره را طوری بزرگ کنند که حتی‌المقدور طرف مقابل دست‌خالی میز مذاکره را ترک نکند و مذاکره برد - برد باشد. در مذاکرات معمولی، خصوصا مذاکرات تجاری، نتیجه معمولا برد- برد است اما در مذاکرات حساسی مثل مذاکرات کشورمان با کشورهای «1+5» و در راس آنها آمریکا، نتیجه باخت-باخت نامطلوب، نتیجه برد- باخت ناممکن و نتیجه برد- برد تقریبا نامحتمل است. اینجاست که تنها راه موجود، سازش یا مصالحه است. سازش، فرآیندی است که در آن دو طرف از چیز یا چیزهایی برای دستیابی به چیز یا چیزهای دیگری که بیشتر به آن نیاز دارند، چشم‌پوشی می‌کنند. سازش معمولا در موقعیت‌های برد ـ باخت که در آن یک امتیاز یا نفع خاص باید بین دو طرف تقسیم شود رخ می‌دهد. در موقعیت سازش هیچ طرف تمام آن چیزی را که می‌خواهد به دست نمی‌آورد، بلکه برای رسیدن به توافقی که برای هر دو طرف قابل‌قبول باشد، توافق‌‌هایی صورت می‌دهند. در سازش، معمولا طرفین پیشنهاد‌های مختلف را آنقدر بالا و پایین می‌کنند تا به یک راه میانه برسند... . به‌عنوان‌ مثال شرکت ایکس، هواپیمایی را 40میلیون‌دلار قیمت گذاشته، درحالی‌که خریدار قیمت 30میلیون‌دلار را پیشنهاد کرده است. پس از مذاکراتی طرفین توافق می‌کنند هواپیما به قیمت 35میلیون‌دلار معامله شود. در اینجا طرفین سازش کرده‌اند. خریدار پنج‌میلیون‌دلار بیشتر از پیشنهاد خود پرداخته و فروشنده نیز پنج‌میلیون‌دلار کمتر از مبلغ موردنظر خود دریافت کرده است. البته در مورد برخی چیزها نمی‌توان سازش کرد. در مثال بالا سازش بین خریدار و فروشنده به پول محدود بود که از منافع قابل‌مذاکره محسوب می‌شود. ولی برخی چیزها به هویت و بقای افراد مربوط شده؛ ازاین‌رو قابل‌مذاکره نیستند. دو چیز که معمولا غیرقابل سازش هستند عبارتند از: ارزش‌ها و نیازمندی‌های انسان. نیازمندی‌های انسان شامل نیازهای مادی و غیرمادی زندگی نظیر غذا، سرپناه، آب، احساس امنیت، هویت و استقلال است. معمولا آدم‌ها بر سر این مسایل نیز سازش نمی‌کنند. به‌عنوان‌مثال امروزه در دنیا هیچ کشوری حاضر نیست حتی با دریافت مبالغ هنگفت، قسمتی از خاک خود را به همسایه خود واگذار کند، زیرا مساله غرور و هویت ملی در میان است یا مثلا هیچ ملتی حاضر نیست در مقابل بالاترین پاداش‌ها یا بزرگ‌ترین تهدیدها، نوع لباس و پوشش خود را تغییر دهد. با توضیحات فوق می‌توان نتیجه گرفت نتیجه مذاکرات احتمالا باخت- باخت نیست زیرا اعلام نتیجه ناکامی مذاکرات و حصول این نتیجه برای هر دو طرف عواقب زیانباری دارد که بعید است طرفین به آن تن دهند. از طرفی رسیدن به نتیجه برد- برد که هر دو طرف به نتایج کاملا رضایت‌بخش دست یابند نیز غیرممکن می‌نماید. در نتیجه حاصل مذاکرات طرفین به‌احتمال زیاد، سازش و مصالحه خواهد بود. زیرا به دلایل مختلف، طرفین نمی‌توانند به‌تمامی اهداف و منافع خود دست‌ یابند. مسلما در این میان، جمهوری اسلامی ایران که یک‌تنه با تحمل سختی‌های فراوان قادر به ادامه برنامه هسته‌ای خود خواهد بود، پیروز معنوی این ماجرا خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.