دانشگاهی برای فقرا
جواد لگزیان
توسعه تنها یک اصطلاح دانشگاهی نیست بلکه راهحلی امروزی برای مشکلات مناطق فقیرنشین است، این موضوع را در کتابی از کتی ویلیس دنبال کنید. کتی ویلیس، استاد جغرافیای انسانی و مدیر مرکز پژوهش در مناطق درحالتوسعه در رویالهالووی دانشگاه لندن است. کتاب «نظریهها و تجربههای توسعه» برای مباحث پیچیده مربوط به چگونگی فهم و دستیابی به توسعه، درآمدی فهمیدنی و روشن فراهم کرده است. این کتاب به تحول اندیشهها و سیاستهای توسعه میپردازد و بر ابعاد اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و زیستمحیطی و فضایی توجه دارد. کتاب این نکته را روشن میکند که نمیتوان توسعه را بهعنوان مفهومی بیطرف دید زیرا با نابرابریهای قدرت در سطوح محلی، ملی و جهانی گره خورده است. استفاده از قابها، جدولها و تصاویر به دانشجویان در فهم پیچیدگیهای اندیشههای توسعه کمک میکند و چگونگی اجرای نظریههای توسعه را در دنیای واقعی نشان میدهد. هر فصل با چکیده مباحث، موضوعاتی برای مباحثه، پیشنهادهایی برای مطالعه بیشتر و پایگاههای اینترنتی مفید به پایان رسیده است. مقدمه: توسعه چیست، مدرنیزاسیون، کینزینها و نئولیبرالیسم، ساختارگرایی، نئومارکسیسم و سوسیالیسم، توسعه
مردمی «ابعاد اجتماعی و فرهنگی توسعه»، محیطزیست و نظریه توسعه، جهانیشدن و توسعه: مسایل و راهحلها و نتیجهگیری، عناوین فصلهای این کتاب است. با هم بخشی از فصل چهارم بهنام توسعه مردمی را که -به رهیافتهای «پایین- بالا» یا «مردمی» از جمله مبحث سازمانهای مردمنهاد اختصاص دارد- مرور میکنیم: از نگاه کتی ویلیس از دهه1980 بهبعد کنارگذاشتن رهیافتهای بالا- پایین، همراه با واگذاری عناصر قدرت و تصمیمگیری به دولت محلی، بهویژه با رشد سازمانهای غیردولتی (یا سازمانهای مردمنهاد [سمن]) ارتباط داشته است و البته این رویداد با حرکت به سوی رهیافتهای نئولیبرال تحت هدایت بازار پیوند دارد. اما این تشکلها چه کاربردی دارند؟ بهگفته کتی ویلیس سمنها به دلایل زیادی بیشتر بهعنوان پاسخی برای محدودیتهای مشاهدهشده در عملکرد دولت یا بازار در تسهیل «توسعه» در نظر گرفته شدهاند: دلیل نخست اینکه سمنها میتوانند خدماتی را ارایه کنند که برای مردمان محلی مناسبتر هستند. به این سبب که آنها در متن زندگی مردم کار میکنند و تسهیلات مورد نیاز آنها را میشناسند. علاوهبر این آنها میتوانند خدمات را کارآمدتر و با اثربخشی بیشتر
ارایه کنند زیرا از دانش مردم محلی بهره میگیرند و از وسایل محلی استفاده میکنند. آنها همچنین به سبب مقیاس عملیات و پیوندهایی که با مردم محلی دارند توانایی واکنش سریعتر به تقاضاهای محلی را دارند. در آخر این باور وجود دارد که سمنها برای ابعاد غیرمادی «توسعه» بهویژه فرآیندهای توانمندسازی، مشارکت و مردمیسازی سودمند هستند. به سبب شیوههای استقرار سمنها در اجتماعات محلی این بحث طرح میشود که آنها باید در برابر مردم محلی پاسخگو باشند. یعنی درخصوص اینکه چه فعالیتهایی باید انجام شود، بیشتر مردم محلی نظر دهند و در ضمن مشارکت آنها محیطی را بهوجود آورد که در آن احتمال بیشتری برای تحقق توانمندسازی باشد. گسترش چنین مشارکتهایی میتواند به توسعه جامعه مدنی نیرومندتر یاری رساند و در فرآیندهای مردمیسازی سهیم باشد. از اینرو سمنها را بهعنوان پاسخی برای همه مسایل توسعه یا آنچه «درمان معجزهآسا» نامیده شده است، شرح و تفسیر کردهاند. درباره محدودیتهای فعالیت سمنها میخوانیم: هنگام قطع کمکهای دولتی، کافینبودن آنها، یا گرانبودن خدمات بازار، میتوان نمونههای متعددی از چگونگی توانایی سمنها برای ارایه
خدمات به مردم پیدا کرد. چنین فعالیتهایی ممکن است شامل تامین رفاه اجتماعی نظیر مسکن، مراقبتهای درمانی و آموزش باشد. در موارد بسیاری روشن است که بدون دخالت سمنها شرایط حیات و کیفیت زندگی تعداد زیادی از افراد بهبود نخواهد یافت. البته بدیهی است که درخصوص مدعیات مربوط به سمنها تا اندازهای زیادهروی شده است. هرچند میتوان پیشرفتهای زیادی حاصل کرد، اما سمنها بهتنهایی نمیتوانند همه چیزهایی را که از آنها انتظار میرود، فراهم کنند. در ادامه ویلیس بهدرستی سراغ ناکامیهای این تشکلها رفته و خاطرنشان میکند: اغلب ادعا میشود که سمنها میتوانند جماعتها را «توانمند» کنند اما در واقعیت اینگونه نیست. به این سبب که توانمندشدن چیزی است که از درون برمیخیزد. اگرچه ممکن است سمنها بتوانند شرایطی فراهم کنند که در آن فرآیند توانمندسازی امکانپذیر شود اما این تنها انسانها هستند که میتوانند بهرهگیری و استفاده از این فرصتها را انتخاب کنند. برای مثال بیسوادی بیشتر بهعنوان مانعی برای مشارکت در کار دستمزدی و زندگی سیاسی مطرح است. سمنها ممکن است بتوانند تسهیلات و آموزگار تامین کنند تا به سوادآموزی کمک کنند،
اما باید انسانها خود خواهان مشارکت و بهرهگیری از مهارتهایی باشند که بهتازگی آموختهاند. این به آن معنا نیست که انسانها خود مسوول محرومیت و طرد هستند. موانع ساختاری بهروشنی وجود دارند، اما به این معناست که سمنها را نمیتوان بهعنوان مسیرهای مستقیم توانمندسازی دید؛ آنها میتوانند در فراهمآوردن شرایطی کمک کنند که در آن افراد و گروهها بتوانند خود را توانمند کنند. از اینجاست که ویلیس به مساله مشارکت میپردازد: «مشارکت» یکی از راههای اصلی دستیابی به توانمندسازی است. توسعه مردمی را بیشتر «مشارکتی» مینامند اما مهم درک چیستی معنای آن است. مشارکت معمولا بهعنوان اصطلاحی چترمانند برای اشاره به مداخله مردم محلی در فعالیتهای توسعهای بیشتر با بنیانی غیردولتی به کار میرود. مشارکت میتواند به چند طریق و در مراحل مختلف اجرای پروژههای توسعهای صورت گیرد. کارگزاران و پژوهشگران غیردولتی با آگاهی فزاینده از روابط قدرت موجود در تحقیق توسعهای، شروع به استفاده از شماریاز روشهای مختلف برای فهم بیشتر اندیشههای مردم محلی از انواع موضوعات کردهاند. این رهیافتها را بیشتر «مشارکتی» نامیدهاند. رهیافتی که اکنون
بیشتر سازمانها آن را پذیرفتهاند ارزیابی روستایی مشارکتی است. فرض مبنایی روش این است که بهجای استفاده از شکلهای بیرونی دانش و فهم «بیرونیها»، باید تکیه بر دانشی باشد که روستاییان جنوب در مورد محیطشان دارند. مثلا یک رهیافت صرفا برپایه درآمد برای ارزیابی منزلت اقتصادی در یک روستا، پرسشهایی را در مورد درآمدهای حاصل از دستمزدها و فعالیتهای بازاری خواهد پرسید. در مقابل، رهیافتهای ارزیابی روستایی، مشارکتی برای رتبهبندی ثروت از روستاییان خواهد خواست که درباره معیارهای خودشان از ثروت در آن ناحیه بحث کنند و سپس آنها را برای تعیین رتبه ثروت خانوار به کار گیرند. از اینرو روشهایی استفاده شده که با زمینه تناسب دارند. فنون ارزیابی روستایی مشارکتی بهطور روزافزون در شهرها پذیرفته شدهاند و اصول مشابهی را به کار میگیرند. اینها را ارزیابی شهری مشارکتی مینامند. کتی ویلیس همچنین مشارکت را برای تشریح مداخله مردم محلی در تعیین عملی دستور کار سازمانهای توسعهای کارآمد میداند: برای آنکه دستورکار، کاملا مشارکتی باشد باید مردمی که مساله مربوط به آنهاست آن را تعیین کنند. سازمانهای بیرونی نباید در مورد
اولویتهای اجتماع تصمیم بگیرند و سپس با مردم محلی برای رسیدن به آنها کار کنند. میتوانیم دو تفسیر پیشین از مشارکت را بهعنوان شرکت در فرآیندهای توجه به نابرابریهای قدرت در توسعه و نیز کوشش برای توجه بیشتر به شکلهای مردمی دانش بهجای انوع بیرونی آن بهویژه مربوط به کشورهای شمال در نظر بگیریم. پرداختن به مشارکت بهعنوان راهی برای توانمندسازی با این مساله پیوند دارد. از آنجا که سمنها در کانون چنین فعالیتهایی قرار دارند، مفهوم مشارکت بهعنوان راهی برای دادن قدرت تصمیمگیری و افزایش تاثیر مردم محلی، طرح شده است. البته به ندرت این شکل از مشارکت تحقق یافته است. بهجای آن مردم محلی در جلسات یا کارهای دستهجمعی درگیر شدهاند، اما این مشارکت را نمیتوان در معنای وسیع کلمه با توانمندشدن پیوند داد. دانشکده پابرهنهها در هند مثالی موفق است که در پایان بحث به آن اشاره میشود: دانشکده پابرهنهها یک سازمان توسعه روستایی است که در ناحیه آجمر در راجستان در شمالغربی هند قرار دارد. این سازمان کارش را در سال1972 زمانی آغاز کرد که کارگزاران توسعه شهری، مرکز کار و تحقیق اجتماعی را تاسیس کردند. این اسم پس از آن تغییر
یافت و اکنون آنجا را مردم محلی اداره میکنند. فلسفه اصلی سازمان، ارایه آموزشهای مهارتی و فناوری مورداستفاده، در نواحی روستایی اطراف است. سواد ابتدایی و مهارتهای درمانی اولیه آموزش داده میشوند اما افراد میتوانند مهارتآموزی را در حوزههایی مانند حسابداری، آموزش و مراقبتهای درمانی یا بهعنوان مهندسان ماهر در کارکردن با فناوری نیروی خورشیدی و پمپهای دستی ادامه دهند. دانشکده پابرهنهها با استفاده از چنین فناوری کمهزینهای که نگهداری و کاربرد آسانی دارد، توانسته خدماتی را برای حدود صد دهکده و بیش از صدهزارنفر تامین کند. دانشکده علاوهبر پردیس اصلی 12 مرکز محلی نیز دارد. تعدادی سازمانهای دولتی و وزارتخانههای هند و نیز دولت ایالتی جامو وکشمیر منابع مالی دانشکده را تامین میکنند. ادارات سازمانمللمتحد و تعدادی دولتهای شمال و سمنهای شمال منابع مالی خارجی را میدهند. درآمد از محل هزینه خدمات ارایهشده نیز به دست میآید. دانشکده بابت خدماتش مبلغ ناچیزی دریافت میکند تا «حس مالکیت» را میان شرکتکنندگان تشویق کند؛ برای مثال، خانوارها باید به منظور بهرهمندی از پروژه انرژی خورشیدی، مشارکت کنند، اما سطح
مشارکت بسته به یکسری از هزینههای جاری تهیه نفت سفید، مشعلها و شمعهای مورد استفاده است. رهیافت محلهمحور و مشارکتی توسعه روستایی در سیاست دانشکده در مورد محاسبهپذیری و شفافیت نیز بازتاب یافته است. از سال1997 دانشکده برای کمک به این جریان «جلسات شفافیت» را برگزار میکند. اسناد مالی دانشکده در این جلسات عمومی ارایه میشود و روستاییان میتوانند درباره موارد استفاده از منابع مالی پرسش کنند. ساختار افقی سازمان نیز در دستمزدها خود را نشان میدهد. هیچکسی بیشتر از 150دلار در ماه به دست نمیآورد و نسبت کمترین دستمزد به بیشترین دستمزد بیش از یکدوم نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.