تاریخنویسان دردسرآفرین
اینتلیجنتسرویس بهدنبال مورخان دگراندیش مشکوک
شماری از پروندههای آزادشده جاسوسی و امنیتی اخیر در آرشیو ملی بریتانیا به تحقیقوتجسس نهادهای مختلف اطلاعاتی و امنیتی در آن کشور درباره چندتن از مورخان سرشناس، از جمله اریک هابسبام مربوط است. تا پیش از این، اطلاعات پراکندهای درباره پروندهسازی و تجسس اینتلیجنتسرویس درباره شماری از مورخان منتقد و دگراندیش در بریتانیا وجود داشته، ولی آزادسازی پروندههای اخیر جزییات بسیاری از این عملیات، طی سالهای مختلف از دهه 30 تا دهه60 قرن بیستم را آشکار میسازد. مهمترین بخش از این پروندهها، مربوط به «اریک جان ارنست هابسبام» است که به باور بسیاری یکی از شاخصترین تاریخنگاران معاصر در جهان به شمار میرود. علاوهبر هابسبام، پروندههایی نیز درباره چند مورخ سرشناس دیگر، از جمله «کریستوفر هیل» و «ای.جی.پی تیلور» وجود دارد. اسناد تازه آزادشده نشانگر آن است که دستکم بهمدت 22سال از 1942 تا 1963، هابسبام تحت شدیدترین کنترلهای امنیتی قرار داشته است. این در حالی است که بهدلیل عدمدسترسی به اسناد بعد از سال1963 و عدمتاکید به بستهشدن پرونده او در آخرین فایل آزادشده، بهنظر میرسد که این اسناد پایان نظارت امنیتی بر او
نباشد. ابعاد و دامنه گسترده شیوههای تجسس و کنترل امنیتی درباره هابسبام در یک دوره زمانی طولانی بسیار نامعمول و عجیب بوده و بهدلیل شهرت و نفوذ و محبوبیت او افزایش هم یافته است. این شیوهها شامل نصب دستگاههای شنود پیشرفته امنیتی در محل کار، شنود محل زندگی، خواندن همه نامههای ارسالی از او به دیگران و از دیگران به او، تلفنهای شخصی و افراد مرتبط با او و گماردن جاسوس و خبرچین در گوشهوکنار و نزدیکی تقریبا همه مناطق تردد و فعالیت و حضور هابسبام بوده است. این پروندهها شامل تجسس در اعتقادات، فعالیتهای اجتماعی، سیاسی و علمی و حتی خصوصیترین مناسبات شخصی و خانوادگی او و دوستانش بوده است. این در حالی بود که برخلاف ادعاها و گمانهای ماموران امنیتی، هابسبام صرفا عقاید چپ و مارکسیستی داشته و هرگز هیچ اتهامی درباره جاسوسی او برای اتحاد جماهیر شوروی یا تلاش برای خرابکاری بهطور جدی مطرح نشده و به اثبات نرسیده است. با این همه، ارتباطات گسترده و نفوذ زیاد او بر جامعه دانشگاهی و روشنفکری بریتانیا و تاریخنویسی آکادمیک در جهان به حدی بود که، در مورد او، صرف اندیشیدن خلاف ادعاها و آموزههای رایج در غرب، لحظهبهلحظه
تحتکنترل قراردادن زندگی شخصی هابسبام را قابل توجیه کرده بود. هابسبام که در سال2012 در سن 95سالگی درگذشت، استاد تاریخ و سیاست در دانشگاههای برکبک لندن و دانشگاه کمبریج بود. عمده آثار مهم و مرجع هابسبام به تاریخ اقتصادی و اجتماعی اروپا و بریتانیا در سالهای پس از انقلاب 1789 فرانسه تا قرن بیستم مربوط است و بسیاری از آنها به فارسی نیز برگردانده شده و جزو متون اصلی درسی محسوب میشوند. براساس این اسناد، در سال1952، سازمان امنیت داخلی بریتانیا با احساس نگرانی از گسترش فعالیتهای گروهها و افراد چپگرا و احیای حزب کمونیست بریتانیا، بیش از 30هزارنفر را بهعنوان اعضا یا هواداران فعال این حزب شناسایی و برای آنان پرونده امنیتی تشکیل داد. این درحالی بود که تا آن تاریخ، 10سال از آغاز کنترل جدی هابسبام سپری شده بود. توجه به دیدگاهها و فعالیتهای سیاسی هابسبام از سال1942 و زمان خدمت سربازی او در جنگجهانیدوم آغاز شده بود. در این مرحله او رسما به عضویت حزب کمونیست بریتانیا و احتمال مشارکت در اقدامات خرابکارانه متهم شد. بیش از دودهه تلاش نافرجام برای کسب اطلاعات و بهدامانداختن امنیتی او تنها به تشکیل پروندهای قطور
و باقیماندن جزییات جالبی از زندگی شخصی و حرفهای او منجر شد و ماموران امنیتی نتوانستند او را متهم به نقض قانون یا فعالیت به سود شوروی کنند. شدت کنترل هابسبام بهدلیل دامنه ارتباطات او تاحدی بود که در پروندههای موجود امنیتی، گاهی در روز تا 10نامه پستی نوشته هابسبام یا ارسالشده به او، پنهانی گشوده و کپی شده است. هابسبام در چند نوبت متوجه تحت کنترلبودن خود شده بود و هر از گاهی در نوشتهها و گفتوگوهای خود به این موضوع اشاراتی داشته است. بخشهایی از این اسناد به اختلاف نظرات و رویه بین رهبری حزب کمونیست بریتانیا و هابسبام اختصاص دارد. هابسبام کمکم از حزب فاصله گرفته بود و به مواضع حزب بهدلیل حمایت بیچون و چرا از سیاستهای شوروی اعتراض داشت. حزب نیز در مقابل به برخی مواضع «بورژوامآبانه» تاریخنگار سرشناس، مثلا علاقهاش به موسیقی جاز و نوشتن با اسم مستعار «فرانسیس نیوتون» برای نشریات دستراستی چون روزنامه «دیلیمیل» معترض بودند. در سال1956 و پس از سرکوب قیام مردم مجارستان به رهبری ایمره ناگی، هابسبام و کریستوفر هیل، به همراهی خانم «دوریس لسینگ» نویسنده سرشناس (و برنده بعدی جایزه ادبی نوبل) در نامهای
تند و خصوصی که در این پروندهها به آن اشاره شده، شدیدا به سیاست و رویه رهبری حزب کمونیست بریتانیا در دفاع بیچونوچرا از سیاستهای سرکوب حکومت شوروی در اروپا و به خصوص سرکوب قیام مردم مجارستان اعتراض کردند. روزنامه «دیلی ورکر» ارگان حزب کمونیست بریتانیا از انتشار این نامه اعتراضی خودداری کرد. این اسناد نشان میدهد هابسبام از یکسو، از ابعاد مختلف تحت کنترل شدید دوایر امنیتی بریتانیا قرار داشت و از سوی دیگر، رفقای کمونیست او نیز همه اعمال و رفتارش را تحت کنترل دقیق داشتند. مطابق این اسناد، اختلافنظر و نهایتا سردی جدی روابط هابسبام با حزب کمونیست بریتانیا، به قطع رابطه شخصی او با برخی از رهبران آن حزب منجر نشد. علاوه بر چند رهبر حزب کمونیست، یکی از مهمترین این افراد، «اندرو رتشتین» روزنامهنگار و نویسنده کمونیست و روستبار مقیم شمال لندن بود که ضمن عضویت در حزب کمونیست، از جمله گردانندگان موسسه پژوهشی «کارل مارکس مموریال» و یکی از مسوولان «انجمن خبرنگاران خارجی» در لندن بود. اندرو رتشتین، فرزند ارشد «تئودور رتشتین» نویسنده و روزنامهنگار سرشناس و جنجالی و نخستین سفیر رسمی دولت شوروی و شخص ولادیمیر لنین
در ایران پس از جنگ جهانی اول و انقلاب اکتبر بود. برخی از این اسناد به جنبههای خصوصی هابسبام مرتبط است. برای نمونه در چند گزارش یا شنود تلفنی به اختلافات گوناگون هابسبام با همسر اولش اشاره شده و عنوان شده که همسر هابسبام همواره او را متهم میکرده که به اندازه لازم و کافی یک کمونیست معتقد و فعال نیست. این اسناد نشان میدهد هابسبام نهایتا با جدایی از همسرش، با واگذاری منزلشان به او، به کمبریج کوچ کرد و در یک منزل متعلق به دانشگاه اقامت کرد. تشکیل پرونده امنیتی و دیدگاههای چپ و انتقادی او موجب شد تا هابسبام شغل دلخواه و مطلوب خود و کرسی استادتمامی دانشگاه کمبریج را به دست نیاورد و به مقام پروفسوری در کالج برکبک دانشگاه لندن بسنده کند. از سوی دیگر، سازمان امنیت داخلی بریتانیا با اعمال نفوذ بر شبکه بیبیسی تلاش کرد تا مانع حضور هابسبام در برنامههای مختلف سیاسی و تاریخی آن شبکه شود. این تلاشهای امنیتی نخست به محدودشدن حضور هابسبام در برنامههای بیبیسی و سپس به قطع هرگونه همکاری او با آن شبکه رسانهای برای مدتی از سال1962 منجر شد. کنترل زندگی هابسبام توسط اینتلیجنتسرویس تا جایی پیش رفت که زمانی که او
برای یک سلسله سخنرانی و شرکت در چند سمینار به کشورهای مختلف آمریکای جنوبی دعوت شد، دستگاه امنیتی بریتانیا از سازمان سیا درباره این سفر استعلام کرد. پاسخ مسوولان سیا این بود که هابسبام قبلا نیز مکررا به این منطقه از جمله کوبا سفر کرده است. هابسبام در طول زندگی طولانیاش بارها، از جمله سه سال قبل از درگذشتش، تلاش کرد تا به پروندههای امنیتی خود دسترسی پیدا کند. این درخواست با مخالفت اینتلیجنت سرویس مواجه شد. اکنون پنج سال بعد از آخرین تلاش او و دوسال بعد از در گذشتش، بخشهای زیادی از پروندههای امنیتی او آزاد شده است. این تعلل و تاخیر در آزادسازی اسناد مذکور را شاید بتوان به شرمساری دستگاه امنیتی بریتانیا از اقدامات خود علیه یکی از مهمترین محققان و روشنفکران تاریخ آن کشور و ترس از مواجهه با چالشهای مختلف احتمالی از سوی او نسبت داد. با این همه در همین پروندههای آزادشده نیز مواردی سانسور شده و یک پرونده کامل هابسبام هنوز در دسترس عمومی قرار گرفته نشده است. اقدامات علیه هابسبام، در ابعاد محدودتری علیه کریستوفر هیل نیز انجام میشد. هیل که در سال2003 در 91سالگی درگذشت، یکی از مورخان و نویسندگان سرشناس نسل
بعد از جنگجهانیدوم در بریتانیا و استاد کالج بیلیول در دانشگاه آکسفورد بود که آثار مهمی درباره تاریخ انقلابات و رادیکالیسم در سدههای 17 تا 19 در اروپا، بهخصوص بیوگرافی الیور کرامول نوشته که از منابع مهم این دوره بهشمار میرود. در مورد هیل نیز مانند هابسبام، شنود، کنترل امنیتی و گشودن نامههایش وجود داشته، تا جایی که در پروندههای امنیتی مربوط به وی اطلاعاتی درباره مناسبات خصوصی و مشکلاتش با همسرش نیز درج شده است. برخلاف همسر هابسبام، همسر هیل از کمونیستها متنفر بود و آموزهها و فعالیتهای چپ هیل، یکی از دلایل اختلاف آنان به شمار میرفت. هیل نخستینبار در سال1935 و پس از سفرش به شوروی مورد سوءظن مقامات امنیتی بریتانیا قرار گرفت، ولی کنترل نامحسوس و شنود دقیق او به جایی نرسید و نتیجه مشکوک و مورد نظر دستگاههای امنیتی از آن حاصل نشد. از سوی دیگر در مورد هیل نیز همچون هابسبام، محدودیتهای شغلی و دانشگاهی ایجاد شد. زمانی که از هیل برای تدریس در یک دانشگاه نظامی در بریتانیا دعوت شد، ام.ای. فایو رسما مانع تدریس هیل در آن دانشگاه شد. چه در مورد هابسبام و چه هیل، یافتن دوستانی در حلقه آشنایان آن دو بود که
به جاسوسی برای شوروی متهم بودند و تلاش میشد تا از این طریق این دو مورخ سرشناس را نیز به دام بیندازند. در اینباره مکاتبات و اسناد فراوانی در پروندههای تازه آزادشده وجود دارد. در سال1959، زمانی که شماری از دانشگاهیان سرشناس در بریتانیا بیانیهای را علیه هرگونه حفظ و استفاده از جنگ افزارهای هستهای امضا کرده و خواهان برچیدهشدن بمب اتمی از زرادخانههای جهان از جمله بریتانیا شدند، برای مدتی دوایر امنیتی در بریتانیا اغلب امضاکنندگان را به بهانههای مختلف تحت کنترل شدید امنیتی قرار داد. از میان این عده علاوه بر هابسبام و هیل، میتوان به «ای. جی. پی تیلور» مورخ نامدار و استاد دانشگاه آکسفورد، «آیریس مرداک»، نویسنده و روزنامهنگار سرشناس و «مری وارنوک»، فیلسوف امور اخلاقی اشاره کرد. مطالعه پرونده اسناد امنیتی مورخان نامدار بریتانیایی نشانگر شدت دامنه و عمق اختیارات و حوزه نفوذ این قبیل سازمانها درخصوصیترین ابعاد زندگی افراد، بهخصوص چهرههای سرشناس و تاثیرگذار در عرصه سیاست، اجتماع و دانش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.