|

مروری بر پرونده‌های مختلف امنیتی تازه آزادشده در آرشیو ملی بریتانیا

دنیای نه‌چندان مسخره جاسوسان

تازه‌ترین مجموعه اسناد آزادشده امنیتی در آرشیو ملی بریتانیا شامل157پرونده در موضوعات مختلف امنیت داخلی و خارجی آن کشور، درباره افراد و گروه‌های مختلفی است که عمدتا به اتهامات چالش‌ها و تهدیدهای گروه‌های آلمان نازی یا چپگرایان مرتبط با شوروی و بلوک‌شرق مربوط می‌شود. فاصله زمانی این اسناد بین 1915تا 1967میلادی است. با این حال، تاریخ اکثریت اسناد (و نه همه آنها) بین سال‌های 1930تا1950 است و اسناد دارای تاریخ قبل یا بعد از این دوره، بیشتر به مقدمات و پیش‌زمینه یا پیگیری و تبعات پرونده‌ها مرتبط است. احتمالا جذاب‌ترین و جنجالی‌ترین بخش از این مجموعه اسناد، پرونده‌های تجسس‌های بی‌وقفه امنیتی مربوط به فعالیت‌های پروفسور «اریک هابسبام»، مورخ و نویسنده نامدار، پرکار و چپگرای تازه درگذشته بریتانیایی و چندنفر دیگر از تاریخ‌نگاران مطرح دانشگاهی در آن کشور است. به این موضوع و همچنین موضوعات مربوط به ایران در این اسناد تازه به‌دست‌آمده، به‌طور جداگانه در دومقاله دیگر پرداخته خواهد شد. از بسیاری از کسانی که در این مجموعه‌ها و همچنین در دیگر اسناد قبلا آزادشده از آنها نام برده شده، هیچ نام‌ونشانی در تاریخ و تحقیقات امنیتی باقی نمانده است. در واقع اکنون که پس از چندین‌دهه این اسناد را مرور می‌کنیم، توجه دقیق، گسترده و عمیق مقامات و ماموران جاسوسی و امنیتی بریتانیا به این افراد و موضوعات باعث حیرت محققان می‌شود. با این همه، شاید حساسیت‌ها و چالش‌های امنیتی ناشی از دوجنگ بزرگ جهانی و همچنین گسترش نگران‌کننده کمونیسم و حامیان شوروی از سال‌های پس از جنگ‌جهانی اول به بعد و همچنین خطرات طرفداران آلمان نازی، برای منافع سرمایه‌داری غرب، به‌خصوص بریتانیا، می‌تواند توجیه‌گر این دغدغه بی‌پایان و بی‌وقفه باشد. اگرچه شماری از افرادی که نامشان در پرونده‌های تازه آزادشده آمده، افراد ظاهرا چندان سرشناسی در بین مورخان نیستند، ولی آزادسازی این اسناد موجب توجه محققان به زندگی و کارنامه این افراد در سایه و تاریکی تاریخ خواهد شد. با این همه، در بین این پرونده‌ها، موضوعات مربوط به افراد سرشناس، یا دست‌کم کسانی که بعدا مشهور شدند نیز کم نیستند. افرادی چون: «آبا ابان»، (وزیرخارجه پیشین اسراییل)، «رابرت اپنهایمر»، دانشمند هسته‌ای آمریکایی، «جولیوس نیه‌رره»، (رهبر استقلال و رییس‌جمهور پیشین تانزانیا)، «گئورگی مالنکف»، (رهبر پیشین اتحاد شوروی پس از مرگ ژوزف استالین)، «ورنر نومن»، (دستیار جوزف گوبلز و سپس، آخرین وزیر امور تبلیغات در دولت رایش‌سوم آلمان نازی و همچنین تداوم فعالیت‌های مخفی نئونازی پس از جنگ‌جهانی دوم.) دوپرونده تازه آزادشده از «اوبری سولومون‌ابان»، مشهور به ابا ابان، از معدود پرونده‌هایی است که با فعالیت‌های حامیان کمونیسم یا آلمان نازی مرتبط نیست. بر اساس این پرونده، ابان که در سال1915 در آفریقای‌جنوبی متولد شده بود، در کودکی به بریتانیا مهاجرت کرد و در جوانی در دانشگاه کمبریج به تحصیل زبان‌های عربی و عبری پرداخت و سپس مدرس همین رشته‌ها در کمبریج شد. ابان از جوانی در «فدراسیون جوانان صهیونیست» فعال و سردبیر نشریه «صهیونیست جهان» شد. اسناد آزادشده اطلاعات مهمی درباره نحوه همکاری ابان با دستگاه‌های امنیتی بریتانیا در سال‌های قبل از جنگ‌جهانی دوم تا دوران پس از جنگ و تاسیس دولت اسراییل ارایه می‌کند. ابان در سال‌های جنگ‌جهانی دوم، ابتدا در ارتش بریتانیا در مستعمرات خاورمیانه و به‌خصوص مصر خدمت می‌کرد، ولی بعدا با درجه سرگردی، به فلسطین اعزام و یکی از مسوولان آموزش نیروهای مخفی ویژه یهودی در جنگ با آلمان نازی و اشغال آن کشور شد. او بعدا با تایید و هماهنگی مقامات امنیتی بریتانیا، به‌عنوان رابط سیاسی و امنیتی حکومت بریتانیا با آژانس یهود در لندن منصوب شد و در تاسیس دولت اسراییلی نقش مهمی داشت. چنان‌که از اسناد تازه آزادشده امنیتی برمی‌آید، ابا ابان را باید یکی از ارکان و عناصر کلیدی و بسیار موثر در همفکری و ارتباطات مستقیم و بی‌واسطه امنیتی، سیاسی و نظامی، سازمان‌های صهیونیستی فعال در بریتانیا با دولت‌های مختلف حاکم در لندن، دستگاه‌های امنیتی بریتانیا و همچنین تعامل آنان با یکدیگر در جریان‌های مختلف دوران جنگ و سال‌های پس از جنگ‌جهانی دوم، اشغال کامل فلسطین و شکل‌گیری دولت اسراییل به‌شمار آورد. ابان، پس از تشکیل حکومت اسراییل، ابتدا رییس هیات نمایندگی آژانس یهود در سازمان‌ملل‌متحد در ابتدای تاسیس سازمان‌ملل و در آستانه تاسیس اسراییل و سپس سفیر آن حکومت در واشنگتن شد. ابان سپس در طول 15سال حضور مستمر در دولت‌های مختلف اسراییل، به ترتیب به سمت‌های وزارت مشاور (1959و1960)، وزارت آموزش و فرهنگ (1960تا1963)، معاون نخست‌وزیر (1963تا1966) و وزارت امور خارجه (1966تا1974) ارتقا یافت. او در سال1988 پس از سه‌دهه عضویت در کنست (مجلس نمایندگان اسراییل) از سیاست بازنشسته شد و در سال2002 درگذشت. از ابان به‌دلیل اداره سیاست خارجی اسراییل در دوجنگ 1967 و 1973، به عنوان یکی از عناصر مهم و پیشگام شکل‌گیری دیپلماسی و روابط خارجی حزب کارگر و حکومت اسراییل یاد شده است. پرونده تازه آزادشده پروفسور«رابرت اپنهایمر»، دانشمند سرشناس نظامی هسته‌ای آمریکایی در سال‌های جنگ‌جهانی دوم و پس از آن، در دستگاه امنیتی بریتانیا، چندان حاوی اطلاعات دست‌اولی نیست. در سه‌پرونده موجود مربوط به او در این اسناد، اسناد کمی درباره تعامل لندن و واشنگتن در موضوع اپنهایمر وجود دارد و بیشتر اطلاعات موجود در پرونده جنجالی افشای سابقه چپگرایی و علایق پیشین او به کمونیسم، به بازتاب رسانه‌ای جریان پرونده‌سازی جنجالی برای اپنهایمر و نگرانی در جهت احتمال کشیده‌شدن دامنه این ماجرا به بریتانیاست. با این همه، موارد قابل‌توجهی در این پرونده‌ها نیز یافت می‌شود. برای نمونه در جریان اوج بازجویی‌های مکرر و اخذ شهادت از اپنهایمر درباره سوابق فاش‌شده کمونیستی او در جوانی، یکی از گمانه‌زنی‌های مطرح‌شده از سوی سازمان‌های امنیتی آمریکا و بریتانیا که در این پرونده‌ها به آن پرداخته شده، امکان متواری‌شدن اوپنهایمر در جریان یکی از سفرهای کاری و تحقیقات رسمی‌اش به لندن و پاریس و احتمال گریختن و پناهنده‌شدن او از طریق اروپای‌غربی به شوروی در سال1953 است. اپنهایمر در جریان ساخت نخستین بمب اتمی در آمریکا، در اوج جنگ‌جهانی دوم در سال1942 متهم به هواداری از کمونیسم شد و با وجود اعاده حیثیت از او در سال1953 تا سال1963 همچنان در مظان این اتهام جدی آن روزگار قرار داشت. ظاهرا منشأ این اتهام، گرایش‌های دوران جوانی او به جنبش چپ و همچنین افشای دیدار مخفی او از دوست سابقش که یکی از فعالان حزب کمونیست آمریکا به شمار می‌رفت، بوده است. نام اپنهایمر در تاریخ آمریکا به‌عنوان یکی از خالقان اصلی بمب اتمی و همچنین از قربانیان سرشناس ماشین پرونده‌سازی دوران سیاه مک‌کارتیسم و سازمان «اف‌بی‌آی» تحت رهبری «ادگار هوور» یاد شده است. یکی دیگر از پرونده‌های تازه آزادشده امنیتی در آرشیو ملی بریتانیا، هفت‌پرونده حجیم درباره «جولیوس نیه‌رره»، رهبر استقلال تانزانیا، سپس اتحاد آن منطقه با زنگبار و تاسیس فدراسیون متحد تانزانیا و نخستین رییس‌جمهور آن کشور است. این پرونده‌ها نمایانگر اوج تلاش بی‌حاصل و بی‌پایه دستگاه‌های امنیتی و مستعمراتی در بریتانیا برای مشکل‌آفرینی به جای حل مشکل هستند. در طول یک‌دوره 10ساله از آگوست1953 تا جولای1963، حتی در اوج دیدارها و گفت‌وگوهای رسمی او با مقامات بریتانیایی، اینتلیجنت سرویس و وزارت مستعمرات بریتانیا، در تلاش برای بهانه‌تراشی برای مقابله با نیه‌رره و اثبات خرابکار و تروریست‌بودن او و همکاران و سازمان آزادیبخش تحت‌امرش بود. این در حالی بود که همه اسناد و شواهد حاکی از مسالمت‌جوبودن شخص نیه‌رره و جنبش استقلال‌طلبی او بود. خود نیه‌رره بارها اتهامات خشونت‌طلبی را رد کرده بود و خود را یک‌مسیحی کاتولیک صلح‌طلب و خواهان رسیدن کشورش به استقلال، ثبات از راه‌های مسالمت‌جویانه و گفت‌وگوهای دیپلماتیک بود. در این مسیر نیه‌رره حتی تلاش کرد تا اختلافات سیاسی و مرزی کهنه تانزانیا با اوگاندا و رهبر جنگ‌طلبش «ایدی امین» را نیز از طریق مذاکره و دیپلماسی حل‌وفصل کند. این تعقیب و مراقبت‌ها و پرونده‌سازی‌ها تا اوایل ریاست‌جمهوری نیه‌رره در منطقه تانگانیکا و کمی قبل از اتحاد تانزانیا و زنگبار و آغاز ریاست‌جمهوری او بر کشور متحد و تازه‌تاسیس تانزانیا ادامه داشت. چنانکه از ابتدا نیز مشخص بود، 10سال صرف وقت، هزینه و تلاش برای سیاه‌نمایی درباره نیه‌رره توسط دستگاه امنیتی بریتانیا به جایی نرسید و پس از سال1963 اسناد دیگری در این مورد به‌دست نیامده یا دست‌کم هنوز آزاد نشده است. از دیگر پرونده‌های امنیتی تازه‌آزادشده می‌توان به اسناد «گئورگی ماکسیمیلیونویچ‌مالنکف»، سیاستمدار ارشد اتحاد جماهیر شوروی اشاره کرد. مالنکف از زمان مرگ استالین در مارس1953 به مقام صدر هیات‌رییسه حزب کمونیست و نخست‌وزیری شوروی رسید و آغازگر نبرد قدرت در آن کشور شد. مالنکف توانست کمتر از دوسال در این سمت باقی بماند و دولت مستعجلش با یک کودتای نسبتا آرام، جای خود را به یک دولت مستعجل دیگر به رهبری «نیکلای بولگانین» داد تا شرایط برای روی‌کارآمدن «نیکیتا خروشچف» و استالین‌زدایی از سیاست مسکو آغاز شود. سوای اسنادی درباره سوابق سیاسی و امنیتی در فاصله سال‌های1939 تا 1955، عمده پرونده امنیتی بریتانیایی درباره مالنکف، درباره جریان سفر رسمی او به بریتانیا بعد از سقوط از رهبری حزب کمونیست شوروی در سال1955 است. مقامات اینتلیجنت‌سرویس نگران آن بودند که مالنکف چه در جهت اهداف ایدئولوژیک کشورش و چه در جهت جاه‌طلبی‌های شخصی و تلاش برای کسب مجدد قدرت و احیای استالینیسم، کوشش کند تا با حلقه کمونیست‌های فعال در بریتانیا و به‌خصوص حزب کمونیست و اتحادیه‌های صنفی چپ افراطی ارتباط برقرار کند. اسناد موجود نشان می‌دهد که این ارتباطات تاحدی برقرار شده بود، ولی به‌دلیل تداوم افول قدرت و منزلت سیاسی مالنکف و متحدانش و کناررفتن کامل او از کادر رهبری حزب کمونیست شوروی در دوران خروشچف، عملا به جایی نرسید. این گزارش‌ها نشانگر گستره و عمق نفوذ ماموران امنیتی بریتانیا در سازمان‌ها و جریان‌های چپ آن کشور، به‌خصوص در دوران جنگ سرد و اشراف کلی آنان به ارتباط‌های خارجی و تحرکات آنان است. دیگر پرونده قابل‌توجه در این مجموعه، به «ورنر نومن»، دستیار گوبلز مربوط است که در آخرین دوره حکومت آدلف هیتلر، خود به مقام وزارت تبلیغات آلمان نازی رسید. نومن در سال‌های جنگ‌جهانی دوم، چندان موردتوجه و تحت‌نظر سازمان امنیت بریتانیا نبود؛ او در دوران اشغال آلمان از معدود کارگزاران ارشد آلمان هیتلری بود که توانست از چنگ نیروهای پیروز متفقین بگریزد و اسیر محاکمه و مجازات نشود. او پس از مدتی اختفا، در سال1952 به بریتانیا عزیمت کرد و تلاش کرد تا در این کشور مقیم شود. او از همان زمان نیز مورد توجه سازمان امنیت بریتانیا واقع شد. به باور ماموران اینتلیجنت‌سرویس، نومن در تلاش بود تا یک گروه نئونازی جدید برای احیای اندیشه‌های هیتلر و نازیسم در اروپای غربی تشکیل دهد. در همین ارتباط، در ژانویه1953 سازمان امنیت ارتش بریتانیا نومن را دستگیر کرد و او تحت بازجویی برای اعتراف به حلقه ارتباطات نازی خود به‌خصوص در اروپا قرار گرفت. با این همه و با وجود شواهد زیادی درباره فعالیت‌های سیاسی نومن، او پس از هفت‌ماه آزاد شد و مدتی نیز تحت‌نظر قرار داشت. نومن بعد از آزادی کامل، به آلمان‌غربی بازگشت و با قبول ریاست یک کارخانه فولاد، فعالیت سیاسی و ایدئولوژیکی از خود نشان نداد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.