دست آخر: ایده شعری والاس استیونس به روایت سایمون کریچلی
معنای ساده چیزها
شیما بهرهمند
تجربه جهان تجربه کلمات استوالاس استیونس ارتباط میان کلمات و جهانی که این کلمات به آن بازمیگردند، در نظر سایمون کریچلی از پرسشهای مرکزی فلسفه است که آن را به انحای مختلف و متناسب با لحظه تاریخی مورد خطاب یا پارادایم نظری خاص میتوان بازتوصیف کرد. کریچلی این ارتباط را در گفتار چهارمِ «خیلیکم... تقریبا هیچ»، با خوانش شعری از والاس استیونس طرح میکند؛ اینکه ارتباط میان کلمات و جهان، یا اندیشه و چیزها در قاموس استیونس، در ارتباط میان تخیل و واقعیت صورتبندی تازهای پیدا میکند. او بهواسطه شعرِ «ایدههای نظام»، اهمیت فلسفی ممکنِ شعر را نشان میدهد. استیونس برای بیان اندیشههای فلسفیاش، به جای فلسفه، شعر را انتخاب میکند و این بر دلبستگی خودآگاهانه او به زیباییشناسی رمانتیسم دلالت دارد. یعنی این باور که «هنر بهترین وسیله برای دست یافتن به اساس زندگی است و مشکلات مدرنیته را میتوان از طریق آفرینش هنری منتقدانه و خودآگاه مطرح و حتی حل کرد.» پس استیونس آگاهانه خود را در سنت رمانتیک تفکر جای میدهد زیرا معتقد است، هنر وسیلهای برای دستیابی به بنیان اساسی زندگی است و مهمتر اینکه میتوان جهان را (واقعیت را)
در و با اثر هنری دگرگون ساخت. این است که تجربه ما از امر واقعی به تخیلِ شاعرانه وابسته است. تخیلی که کریچلی آن را «قدرت شکل دادن به مفاهیم پس از انشقاق آنها از ابژههای بیرونی» تعریف میکند. اینجاست که والاس استیونس - همان «عمیقترین شاعر مدرن» در نزد کریچلی- بدون پذیرش دربست و بیچونوچرای پیشفرضهای سنت رمانتیک، بهنوعی از سادهاندیشی رمانتیسم دفاع میکند. از منظر استیونس بنابر روایتی که کریچلی بهدست میدهد، اگر سادهاندیشی رمانتیک را رها کنیم شکلی از مقاومت در برابر «فشار واقعیت» را از دست دادهایم و این یعنی «خصوصیسازی کامل ادبیات و تمامی تولیدات هنری» و بوراکراتیزه یا حرفهایکردن سیاست و بعد هم مبتذلسازی زندگی روزمره. «تخیل بهمثابه مقاومت»، این است راهحل استیونسی که با سادهاندیشی رمانتیک ممکن میشود. البته این حقیقت که رمانتیسم کار نمیکند، محملی است برای کریچلی که نسخهای دیگر از رمانتیسم را ردیابی کند: «رمانتیسم ناکاریشده». چنین رمانتیسمی که در شعر استیونس نیز مطرح میشود، هنوز سادهاندیشانه است اما در خودآگاهی از سادهاندیشی ریشه دارد. و «این بهمعنای هوشیاری روشنبینانه نسبت به ناکامی
و محدودیت اندیشه است» و البته کمتر دلمشغول متحول ساختن یا انقلاب زیباییشناختی زندگی و فرهنگ است و تفسیر کمتر درخشان اما محتملتر از رابطه اندیشه و زندگی روزمره بهدست میدهد. همان مقاومتِ تخیل فلسفی، شعری و سیاسی در برابر وضعیت معاصر، یا به تعبیر استیونس «زیستن در زمانهای سربی». از همینروست که استیونس شعر را «تخیل زندگی» میخواند. و همانطور که استنلی کاول، فلسفه را تلاشی برای به تخیل درآوردن زبان و زندگی میدانست، وظیفه شعر نیز تغییر شکل دادن تخیلی و دایمی واقعیت از راه زبان است. این تلقی والاس استیونس از شعر، که در سنت رمانتیک ریشه دارد، درست معکوس دیدگاه کارل اشمیت، از منتقدان رمانتیسم است که تغییر در واقعیت را منوط به نوعی اتوریته یا منبعی از قانون را بیرون از بازی تخیل میداند. «در رمانتیسم هر اتوریته متافیزیکی عینی رها میشود و سوژه انسانی مرکز صحنه را اشغال میکند.» و حالا کریچلی با طرح این دوگانه و انتقادات مطرحشده درباره سادهاندیشی رمانتیسم، نشان میدهد که رمانتیسم، سادهاندیشی ما است، یعنی ما هنوز به دورانی تعلق داریم که رمانتیسم گشوده است. پس رمانتیسم نه چیزی مربوط به گذشته، بلکه ردی از
گذشته است که ادامه مییابد تا اکنون ما را به تسخیر درآورد. او دستآخر با جانبداری از رمانتیسمی که از مقاومتِ تخیل میگوید، (و آن را در تلقی شعری استیونس دنبال میکند) تعریفی تعیینکننده از رمانتیکها بهدست میدهد: «اگر رمانتیسم بهطور سادهاندیشانهای ساده است، بنابراین آگاهی از ناکامی زیباشناختی درونی رمانتیسم، تقدیر سیاسی واکنشی آن و قدرت بیرونی نقدهای اشمیتی میتواند ما را به این تعریف از رمانتیکها بکشاند که: رویای انقلاب و قلبی شکسته دارند. » والاس استیونس نیز با تاکید بر مقاومت تخیل، شعر را حاصل دیالکتیک واقعیت و تخیل میداند، طوری که تخیل برای معناپیداکردن کلمات شاعرانه، به واقعیت چسبیده بماند. استیونس معتقد است در نهایت یک جهان توهمی سودی ندارد، اما از طرفی تخیل باید در برابر واقعیت مقاومت کند. و این اتفاق شعری، ما را به واقعیت، به سادگی امر روزمره بازمیگرداند، به چیزی که استیونس آن را «معنای ساده چیزها» میخواند. اما «این بازگشت، بازگشت به پیشپاافتادگی، یا جهان معمول نیست، بلکه بازگشت- یک برگردان، یک جهتگردانی- به معنایی از چیزهاست که پیش از این، زبان شاعرانه با خشونتِ تخیل آن را دگرگون
ساخته است.» پس شعر ما را به امر عادی همچون چیزی غیرعادی و وهمآلود بازمیگرداند. واقعیتی که بهواسطه تخیل، ناواقعی شده است. پس زبان در شعر نهتنها از واقعیت جدا نمیشود بلکه در افسانههای برتری که به اعتقاد استیونس زندگی بدون آنها ممکن نیست، به واقعیت میچسبد. «کار شعر تماس با تخیل، از سمت واقعیت است» و البته این نیروی جهان-ساز خلاق شاعرانه است که ایده نظام را فراهم میآورد. شعر فرآیند افسانهسازی جهان است «افسونکردن جهان با طلسم تخیل». پس جهانِ شکلیافته به دست هنر/شعر، به منزله واقعیتی بازشناختنی میشود که در واقعیت موجود از ریختافتاده شده است. و نیروی خلاقانه جهان- ساز تخیل، در کلمات و با شعر جهان میسازد، پس تجربه جهان، تجربه کلمات است. اما در اتصال کوتاه با وضعیت شعری ما بهنظر میرسد جریان غالب شعر ما، دستکم جریان موسوم به شعر ساده، تلقی اشمیتی را دستورکار خود قرار داده است. و برخلاف تلقی والاس استیونس -که شعر را تخیل از سمت واقعیت، یا حاصل تلاقی یا تنش تخیل و واقعیت میداند- جریانهای شعری ما هرکدام سراغ یکی از این دو جزء رفتند، پس یا از شعرشان چیزی جز وهم نمانده و یا در کار بازنمایی روزمره
ماندهاند. از اینروست که شعر اخیر ما از طرفی دچار ابتذال روزمرگی است و از طرفی گرفتار تخصصی یا حرفهایکردن سیاست. بگذریم از چند نمونه در شعرمان، مانند رویایی که در شعرهایش این تنش را تجربه کرده و هنوز هم تجربه میکند. شعر ما مدتهاست که کمتر درگیر مدل استیونسی از شعر، یعنی تنش درون و بیرون در شعر است و بیشتر به تلقی اشمیتی که نوعی اتوریته را ضروری میداند، وابسته است. در ادبیات ما، افسانه و واقعیت در هم ادغام یا یکی شدهاند. و بازگشت به معنای ساده چیزها برای ما، چیزی است از جنس خودِ بازگشت و نه یک جهتگردانی برای دگرگونی. حالا چندی است که شعر ما، یا بر واقعیت منطبق است و یا هیچ تماسی با واقعیت ندارد. و تداوم این اوضاع، یا سیاست را زیباییشناختی میکند، یا شعر (=ادبیات) را به ابتذال امر روزمره دچار میسازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.