برای افزایش تراکم استخوانی تنها تا ۳۵سالگی فرصت دارید
شکستگی لگن، مهمترین عارضه پوکی استخوان
سیداحمد رییسالسادات .عضو هیاتعلمی دانشگاه علومپزشکی شهیدبهشتی -دبیر انجمن طب فیزیکی و توانبخشی ایران
1 پوکی استخوان (استئوپروز) شایعترین بیماری متابولیک استخوان است. در این بیماری تراکم استخوانها کاهش مییابد و استخوانها متخلخلتر شده و خطر و احتمال شکستگی در آنها زیاد میشود. اهمیت پوکی استخوان به حدی است که سازمان بهداشت جهانی روز 28مهر را به عنوان روز جهانی استئوپروز نامگذاری کرده است. در ایران حدود 5/4درصد آقایان و هشتدرصد خانمها به پوکی استخوان و بیش از 35درصد آنها به درجات خفیفتری از کاهش تراکم استخوان (استئوپنی) مبتلا هستند. با افزایش سن، استئوپروز بهطور چشمگیری افزایش مییابد، بهطوریکه بیش از 20درصد زنان بالای 50سال دچار درجات قابلتوجهی از کاهش تراکم استخوان هستند که همین موضوع سبب میشود بیشتر در معرض شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان باشند. 2 پوکی استخوان به دونوع اولیه و ثانویه تقسیم میشود. پوکی استخوان اولیه با افزایش سن، یائسگی و عادات مربوط به شیوه زندگی مانند سیگار، الکل، رژیم غذایی غلط و فعالیت فیزیکی ناکافی ایجاد میشود. پوکی استخوان ثانویه در اثر بیماریهای مختلف (دیابت، پرکاری تیرویید و پاراتیرویید، کاهش هورمونهای رشد، برخی سرطانها و...) یا استفاده از دارو از جمله داروهای
استروییدی (کورتون) و ضدتشنجی، داروهای مورد استفاده در درمان بیماریهای تیروییدی و... ایجاد میشود. 3 از نظر آسیبشناختی، پوکی استخوان حاصل عدم تعادل بین ساخت استخوان جدید و برداشت استخوان قدیمی است که درنهایت به از دسترفتن پیشرونده بافت استخوان منجر میشود. بر اساس تحقیقات انجامشده، تراکم استخوان در انسان بعد از جهش رشد در دوران بلوغ مرتبا افزایش مییابد و در اواخر دههسوم و اوایل دههچهارم عمر به حداکثر میزان خود میرسد. بعد از آن تراکم استخوانها مرتبا با افزایش سن رو به کاهش میگذارد و این کاهش تا پایان عمر ادامه مییابد. اثر هورمونهای جنسی بر فرآیند استخوانسازی و بروز پدیده یائسگی (منوپاز) سبب میشود روند کاهش تراکم در خانمها نسبت به مردان، سرعت بیشتری داشته باشد. هرچند در مردان مسن نیز کاهش تدریجی هورمونهای مردانه باعث ایجاد حالتی شبیه به یائسگی در آقایان میشود. 4 تغذیه مناسب در دوران کودکی، نوجوانی و جوانی و نیز دوران بارداری و شیردهی در کنار فعالیت فیزیکی مناسب و پرهیز از عادات غلط مانند مصرف سیگار و الکل، از مهمترین عوامل پیشگیریکننده از کاهش تراکم استخوان بهشمار میروند. مصرف
فرآوردههای لبنی، سبزیجات، حبوبات و میوههای تازه، استفاده متعادل از مواد غذایی پروتیئنی مانند ماهی و تخممرغ و پرهیز از استفاده بیرویه از نوشابههای گازدار و قهوه از جمله توصیههای غذایی مناسب در پیشگیری از پوکی استخوان است. استفاده صحیح و بجا از مکملها و ویتامینها از جمله کلسیم و ویتامین D اگرچه میتوانند نقش مفیدی داشته باشند، به هیچوجه به عنوان جایگزین تغذیه طبیعی و فعالیت فیزیکی نیستند. 5 از نظر بالینی استئوپروز یک بیماری خاموش است، چراکه تا وقتی شکستگی در استخوان اتفاق نیفتاده باشد، درد و شکایت جدی ایجاد نمیکند و نمیتوان به وجود آن پی برد. محلهای شایع شکستگی ناشی از استئوپروز شامل ستون فقرات پشتی و کمری، انتهای ساعد و نیز استخوان لگن است. شکستگی لگن از مهمترین و خطرناکترین عوارض ناشی از پوکی استخوان بهشمار میرود، بهطوریکه گذشته از صرف هزینههای گزاف برای درمان این بیماران، احتمال مرگومیر آنها طی سال اول بیش از 15درصد است. 6 رایجترین شیوه برای سنجش تراکم استخوان، روش DEXA است، استفاده از این روش در خانمهای یائسه و نیز خانمهای دارای عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان و نیز همه خانمهای
65سال به بالا توصیه میشود. خانمهایی که عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان را دارند، عبارتند از: مبتلایان به کمبود هورمون زنانه استروژن، سابقه فامیلی پوکی استخوان، دیابت و بیماریهای تیرویید، کلیه و کبد و نیز یائسگی زودرس. همچنین افرادی که کورتون مصرف میکنند در سنین پایینتری نیاز به انجام سنجش تراکم استخوان دارند. چنانچه سنجش طبیعی باشد، هر پنجسال و در افراد دارای عوامل خطر هر دوسال باید تکرار شود. 7 از مهمترین درمانهای غیرجراحی و غیردارویی استئوپروز، میتوان به ورزشدرمانی و استفاده از بریس مناسب نام برد. ورزشهای مفید در پیشگیری و درمان کاهش تراکم استخوان بر حسب شدت کاهش تراکم، ویژگیهای فردی و جسمی، وجود بیماریهای زمینهای و همراه و علاقه و دسترسی افراد متفاوت است. بهطور کلی ورزشهای تحملکننده وزن، ورزشهای تعادلی و ورزشهای راستکننده عضلات ستون فقرات پشتی، از بهترین ورزشهای رایج در مبتلایان به پوکی استخوان به شمار میرود. ورزشهای آبی و شنا اگرچه در افزایش تراکم مفید نیستند، بهدلیل اثرات مفید قلبی و عروقی و نیز سودمندیشان در ایجاد تناسب اندام، از جمله ورزشهای مفید به حساب میآیند.
پیادهروی بهخصوص در سطوح غیرشیبدار، سادهترین و مفیدترین ورزش در مبتلایان به پوکی استخوان به شمار میرود. انجام ورزشهای رزمی و ورزشهای پربرخورد مانند فوتبال و همچنین دویدنهای سریع در سالمندان مبتلا به پوکی استخوان توصیه نمیشود. این ورزشها ممکن است به زمینخوردن و شکستگیهای ناشی از آن منجر شوند. پژوهش انجامشده در گروه طب فیزیکی و توانبخشی دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی بیانگر این مطلب است که افت کیفیت زندگی در مبتلایان به پوکی استخوان بیشتر ناشی از تغییرات ناشی از ایجاد قوز پشتی و شکنندگی در ستون فقرات و لگن است تا کاهش تراکم استخوان. بنابراین ورزشهای تقویتی عضلات راستکننده ستون فقرات پشتی ضمن کمک به کاهش خمیدگی پشت میتواند سبب بهبود تعادل و کاهش خطر زمینخوردن و افزایش کیفیت زندگی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.