|

کاهش سن ابتلا به دیابت نوع‌دو در کشور

در جوامع چاق‌تر، میزان بیماری بالاتر است

فریدون عزیزی .رییس پژوهشکده غدد درون‌ریز و متابولیسم -دانشگاه علوم‌پزشکی شهیدبهشتی

1 کنگره بین‌المللی بیماری‌های غدد درون‌ریز و متابولیسم هر سه‌سال یک‌بار برگزار می‌شود. کنگره امسال (که دهمین کنگره در این زمینه محسوب می‌شود)، از 30مهر تا دوم آبان‌ در سالن همایش‌های بین‌المللی ابوریحان دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی برگزار شد. در این کنگره شایع‌ترین بیماری‌های غدد درون‌ریز و متابولیسم (شامل اختلالات تیروییدی، چاقی، دیابت و استخوانی) بررسی شد. 2 یکی از مسایلی که امروز در جهان بسیار مهم و اساسی تلقی می‌شود، بیماری‌های غدد در زمان بارداری است. اکثر بیماری‌های غدد در زمان بارداری خاموش است و تنها با غربالگری مشخص می‌شوند. به عنوان مثال اکثر افرادی که در زمان بارداری به دیابت مبتلا می‌شوند، قبل از بارداری دیابت نداشته‌اند. در همین راستا همه افراد به‌ویژه افرادی که دارای علایم خطر مانند چاقی، سابقه سقط جنین در خانواده و همچنین سابقه دیابت و فشارخون در خانواده هستند، باید در اولین مراجعه پس از بارداری و زنان دیگر نیز بین هفته‌های 22 تا 28 بارداری بررسی شوند. جفت در سه‌ماهه دوم بارداری، مقدار زیادی هورمون ضدانسولین ترشح می‌کند که همین موضوع باعث نشان‌دادن علایم دیابت می‌شود. درمان دیابت بارداری بعد از زایمان قطع می‌شود، اما نیمی از این افراد تا 10سال پس از آن به دیابت مبتلا خواهند شد. لازم به ذکر است اگر دیابت در زمان بارداری تشخیص داده نشود، به سقط نوزاد و عوارض دیگر منجر خواهد شد. موارد ذکرشده در مورد تیرویید هم صادق است به طوری که در برخی از کشورها، همه افرادی که قصد باردارشدن دارند، باید غربالگری شوند، اما در اغلب کشورها، تنها افراد دارای علایم خطر، غربالگری می‌شوند. غربالگری تیرویید برای نوزادان در ایران، از هشت‌سال پیش آغاز شده و تقریبا همه نوزادان غربالگری می‌شوند. 3 معمولا با شیوع چاقی، دیابت هم افزایش پیدا می‌کند. در واقع عوامل ژنتیکی در زمان گذشته هم بوده، اما ماشینی‌شدن زندگی، کم‌تحرکی و تغذیه نامناسب باعث افزایش دیابت شده است. از طرف دیگر سن ابتلا به دیابت نوع‌دو کاهش یافته است. در قرن گذشته سن ابتلا به دیابت نوع‌دو، 30سال به بالا بود، اما اکنون سن ابتلا به آن، 10سال به بالاست. 14 تا 20درصد جمعیت بالای 30سال ‌و همچنین نیم تا یک‌درصد کودکان و نوجوانان به دیابت نوع‌دو مبتلا هستند. هرچه سن ابتلا به دیابت کاهش یابد، عوارض آن در جوانی بروز پیدا می‌کند، بنابراین افراد 25تا30سالی که در زمان کودکی به دیابت مبتلا شده‌اند، ممکن است دچار سکته قلبی و مغزی شوند. 4 به‌طور کلی 9درصد جمعیت کشور به دیابت نوع‌دو مبتلاست. در شهرهای بزرگ کشور مانند تهران 14درصد افراد بالای 20سال مبتلا به دیابت و 14درصد نیز افراد پره‌دیابت (افرادی که دیابت ندارند، اما احتمال بروز دیابت در آنها وجود دارد) هستند. 5 در بروز دیابت هم هر دوعامل محیطی و ژنتیک تاثیر دارند. عامل ژنتیک به‌ویژه در نوع‌دوم دیابت موثر است به طوری که یک‌سوم نوزادانی که پدر یا مادرشان به دیابت مبتلا هستند و 60درصد نوزادانی که هر دووالد آنها به دیابت مبتلا هستند، دیابتی خواهند شد. اما تنها عامل ژنتیک در این زمینه تاثیر ندارد و عوامل محیطی مانند تغذیه ناسالم و کمبود فعالیت بدنی هم تاثیرگذار است. عوامل محیطی را می‌توان کنترل کرد، اما در مطالعاتی که در دنیا در مورد عوامل ژنتیکی انجام شده، راه‌حلی برای رفع این عوامل به دست نیامده است. 6 در مورد عوامل بروز بیماری‌های متابولیک باید گفت برای برخی از بیماری‌ها، عوامل ارثی و محیطی شناخته شده است. به عنوان مثال عامل اصلی محیطی بروز بیماری‌های تیرویید، کمبود ید و عامل دیگر آن، ژنتیک و بیماری‌های خودایمنی است، به این معنی که تیرویید در بدن موادی تولید می‌کند که ضد خودش عمل می‌کند. افرادی که مشکلات تیرویید دارند، در صورتی که قبل از بارداری به طور صحیح درمان شوند، دچار هیچ عارضه‌ای نخواهند شد، اما اگر بیماری تیرویید ناشناخته بماند یا خوب درمان نشود، یا باعث سقط و زایمان زودرس خواهد شد یا بر رشد ذهنی نوزاد تاثیر منفی خواهد داشت. این موضوع در کشورهای پیشرفته هم صدق می‌کند. به عنوان مثال در کشور انگلیس حدود 40تا50درصد بیمارانی که باید درمان صحیح شوند، شناخته نمی‌شوند. 7 برنامه یُدرسانی در ایران از سال1369 آغاز شد و در 16سال اول بعد از شروع، بر اساس پایش‌هایی که پژوهشکده غدد درون‌ریز و متابولیسم انجام می‌داد، بسیار موفق بود، اما بر اساس آخرین پایشی که انجام شده، در برخی نقاط کشور، هنوز کمبود ید وجود دارد. این نقاط شامل هفت‌استان کشور می‌شود که تهران و مخصوصا جنوب تهران هم شامل آنهاست. برای رفع این مشکل می‌توان از نمک‌های یددار استفاده کرد. علاوه بر این توصیه می‌شود از نمک‌های 10 تا 20کیلوگرمی برای مصرف خانواده استفاده نشود زیرا این نمک‌ها ید ندارند و بسته‌های نمک یددار بین 700گرم تا یک‌کیلوگرمی هستند. 8 تامین ید اهمیت ویژه‌ای دارد. هم‌اکنون کمبود ید به عنوان مهم‌ترین علت کاهش هوش و اختلالات ذهنی در دنیا شناخته شده است و برای رفع آن مصرف نمک‌های یددار کافی است. افراد باردار باید دوتا 2/5برابر دیگران ید دریافت کنند. این میزان ید، با نمک تامین نمی‌شود. بنابراین پیشنهاد می‌شود زنان در زمان بارداری و شیردهی، از قرص‌های تقویتی که 150میکروگرم ید دارند، استفاده کنند. 9 کمبود ویتامین D بسیار مهم است و باعث راشیتیسم و نرمی استخوان در کودکان و بزرگسالان می‌شود. همچنین می‌تواند به پوکی‌استخوان (استئوپروز) در سالخوردگی و میانسالی منجر شود.70درصد ویتامین D مورد نیاز بدن به دنبال تبدیل کلسترول زیرپوستی در اثر تابش آفتاب ایجاد می‌شود. مطالعات نشان داده است به‌دلایل مختلف، از جمله رواج شهرنشینی و محرومیت از نور مستقیم آفتاب، شاهد شیوع بالای کمبود این ویتامین بسیار مهم به‌خصوص در خانم‌ها هستیم. بنابراین مصرف ویتامین D به همه افراد جامعه توصیه می‌شود. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده روی زنان باردار و دانش‌آموزان منطقه طالقان، مشخص شده است مصرف یک قرص در ماه می‌تواند از کمبود ویتامین D جلوگیری کند. 10 در پایان ذکر این نکته ضروری است مسوولیت پزشک در قرن بیست‌ویکم فقط تشخیص و درمان بیماری نیست، بلکه پزشک باید در چهارمرحله بیمار را بررسی کند؛ در مرحله نخست باید دقت کند عوامل خطر بیماری، در جامعه وجود نداشته باشد. به عنوان مثال جهت پیشگیری از گواتر، در جامعه نباید کمبود ید وجود داشته باشد. پزشک در مرحله‌دوم باید عوامل خطر را در صورت وجود در جامعه، شناسایی کرده و این عوامل را کاهش داده یا از بین ببرد، مثلا اگر کمبود ید در جامعه وجود دارد، باید یدرسانی صورت گیرد. در مرحله بعدی نیز پزشک باید بیماری‌‌هایی را که خاموش هستند و علایمی ندارند، شناسایی کند. در این مرحله تمرکز باید روی غربالگری باشد. به عنوان مثال در ایران از هر هزارنوزاد، یک‌نفر اختلال تیروییدی دارد و به همین دلیل باید غربالگری صورت گیرد تا قبل از بروز علایم، بیماری شناخته شود. مرحله‌چهارم نیز مرحله‌ای است که علایم بیماری بروز یافته و پزشک باید توانایی کافی تشخیص و درمان را داشته باشد که از پیشرفت بیماری به اشکال شدید آن و نیز از بروز عوارض یا احتمال مرگ‌ومیر جلوگیری کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.