|

غلبه عوامل «ژئوپلیتیکی » بر غرور و سیاست

نصرت‌الله تاجیک . کارشناس روابط بین‌الملل

امیدها به رسیدن به تفاهم بین ایران و مجموعه 1+5 چندی است پس‌ از سفر رییس‌جمهور به نیویورک افزایش یافته است. به نظر می‌رسد دوطرف تصمیم دارند نه‌تنها به یک توافق بد فکر نکنند، بلکه با عزمی راسخ درصدد دستیابی به یک توافق خوب باشند و این امر نیازمند تلاش همه‌جانبه، حرفه‌ای عمل‌کردن، شفافیت، اعتماد و صداقت در رفتار و گفتار همه اطرافی است که در مذاکرات نقش مستقیم و غیرمستقیم دارند. البته در دنیای واقع‌گرایی سیاست، منافع حاکم است ولی برای وصول به آن باید به حداقل‌هایی از عوامل پنجگانه برشمرده‌شده مسلح شد. اگر چنین شود، من می‌گویم بالاخره غرور و سیاست با هم کنار آمده و به عوامل ژئوپلیتیکی برای پاسخ به نیاز نه‌تنها هر دوطرف، بلکه منطقه و جهان به آرامش، خویشتنداری و نگاه خوشبینانه به تحولات منطقه تن داده‌اند. همین‌جا نیز تاکید کنم با فرض رسیدن به تفاهم جامع، این تازه اول راه است و نباید انتظار داشت همه مشکلات بین دوطرف با سرعت حل شود. نقشه‌راه پرپیچ‌وخم و همراه با پستی‌وبلندی‌های زیادی خواهد بود. در این مقاله من به نیازها، اصول و اهداف ایران در رسیدن به توافق مبنایی و جامع نمی‌پردازم ولی قبول دارم اینها آنقدر قوی هستند که بتوانند بر آن عوامل پنجگانه گفته‌شده در فوق تاثیر زیادی بگذارند تا مدل رفتاری جدیدی در به تفاهم‌رسیدن و حفظ منافع ملی ایران از سوی دولت بروز داده شود. اما در میان دوطرف، انگیزه‌های داخلی و تاثیر سیاست داخلی بر خارجی وجود دارد ولی در طرف ایران به دلیل بافت سیاست و حکومت و ضعف اخلاق سیاسی- رقابتی اگر این موارد قوی‌تر نباشد، ضعیف‌تر نیست. حداقل آن بخش از توازن قوای داخلی و تحرکات سیاسی اجتماعی (فرهنگی و اقتصادی) جناح مخالف دولت که علاقه‌مند به پیروزی دولت در این صحنه نیست یا در وجود تنش دایمی در سیاست خارجی دارای اهداف و منافعی هستند یا دارای تحلیلی غیر از دیدگاه دولت در کاهش تنش‌های خارجی هستند نیز بیکار ننشسته و دست‌به‌کار شده مانند اصفهانیات یا خواهند شد، مانند دلواپسیات! ممکن است چنین پنداشته شود که با کنترل تحرکات داخلی و خارجی چنین جناح‌هایی در ایران از به‌هم‌زدن زمینه تحقق نتیجه از فعالیت‌های گروه مذاکره‌کننده درحد کارشکنی جلوگیری می‌شود، ولی از تاثیرات منفی چنین اقداماتی بر مواضع پرقدرت دولت برای کسب منافع حداکثری خواهد کاست. در طرف دیگر نیز چین و شوروی در زمینه تفاهم ایران و غرب منافع متضادی دارند و علاقه‌مند هستند ایران دارای شرایطی باشد که در همین اردوگاه شرق باقی بماند و در معادلات منطقه و جهانی برای کسب منافع حداکثری به سمت غرب تمایل پیدا نکند. این دوکشور با توجه به ماهیت انقلابی حکومت و جهت‌گیری‌های داخلی و خارجی حاکمیت چنین اطمینانی را دارند و بنابراین به نظر می‌رسد قصد کارشکنی ندارند. از سوی دیگر بر هردو کشور مذکور از جهت داخلی و خارجی شرایطی حاکم است و مشکلات داخلی و خارجی‌شان اجازه نمی‌دهد به‌دنبال گروکشی از هیچ‌یک از دوطرف ایران و غرب باشند و همین امر شرایط را مساعد و مجهولات معادله را کمتر می‌کند. پس ایران مصمم به رسیدن به یک توافق جامع، در برابر غربی قرار گرفته که یکدست نیست ولی در برابر ایران هم تهاجمی بازی می‌کند و هم سعی می‌کند انسجام خود را حفظ کند ولی هریک از زاویه منافع و اصول اهداف خود در تحولات منطقه و تعامل با ایران را دنبال می‌کنند. بنابراین نمی‌توان غرب باقی‌مانده از فرمول 1+5 یعنی اروپا و آمریکا را مطلقا متحد دانست زیرا منافع و اهداف آنها متفاوت است. آمریکا بیشتر به دلایل داخلی، نزدیکی انتخابات ریاست‌جمهوری و استفاده از چنین تحولات مهمی در ارتباط با ایران در صحنه انتخابات و البته کنترل و مدیریت تحولات منطقه علاقه‌مند است به هرنحوی شده با آبرومندی و عبور از غرور آمریکایی به این تفاهم برسد. اروپا به‌دلیل اینکه سه‌کشور انگلیس، آلمان و فرانسه دارای اصول سیاست خارجی واحدی نیستند و منافع جداگانه اقتصادی و سیاسی در ارتباط با رسیدن به این تفاهم جامع با ایران دارند، بیشتر با انگیزه‌های اقتصادی به این مذاکرات نگاه می‌کنند تا هرچه سریع‌تر از رقبای اقتصادی خود پیشی بگیرند یا حداقل عقب نیفتند. در این میان آلمان دارای رفتاری متعادل و معقول به‌نظر می‌رسد و بیشترین افت‌وخیز در این رابطه را در مواضع انگلیس شاهد بوده‌ایم. فرانسه بین این‌دو کشور قرار دارد و بسته به جناح‌های داخلی تشکیل‌دهنده دولت و توازن آنها و همچنین تاثیر میزان تلاش‌های رژیم صهیونیستی و اعراب در به‌هم‌زدن توافق ایران و غرب مواضع مختلف و متغیری داشته که در این اواخر منافع اقتصادی بر این تحرکات سیاسی داخلی و خارجی چربیده است. بنابراین مواضع فرانسه در قبال مذاکرات ایران و غرب در سطح دولت و مواضع انگلیس و آلمان در سطح حاکمیتی با دو بستر متفاوت است. آلمان کمتر متاثر از لابی‌های مخالف ایران و بیشتر متمایل به تعامل درازمدت با ایران است ولی انگلیس بیشتر تحت تاثیر تلاش‌های عناصر مخالف ایران است. در انگلیس هر سه‌حزب مهم این کشور تقریبا دارای نظرات تقریبا واحدی در ارتباط با ایران هستند. از طرف دیگر، مشکلات دوکشور در تنظیم سیاست خارجی خود و زیاده‌روی‌هایی که این کشور در سال‌های گذشته نسبت به ایران داشته، کنترل را از دست وزارت خارجه دوکشور خارج کرده است. حتی حزب کارگر نیز نظراتی شبیه دو‌حزب دیگر محافظه‌کار و لیبرال‌دموکرات که دولت کنونی را تشکیل می‌دهند، نظرات سختگیرانه نسبت به ایران دارد و فعالیت‌ها یا نظرات اخیر جک استراو را نباید تماما حزبی تلقی کرد. تحت تاثیر همین تقسیم‌بندی، کشورهای اروپایی با آمریکا اختلاف دید در قدرت‌گیری ایران در سطح منطقه دارند. یک‌طرف (اروپا) حل مساله هسته‌ای و ایجاد آرامش و نه حل تنش‌های بین ایران و غرب را باعث قدرت‌گیری ایران در سطح منطقه می‌داند و سعی دارد هر دومرحله را در یک بسته دنبال کند. ولی طرف دیگر (آمریکا) معتقد است تا ایران موفق به رفع کلیه تنش‌هایش با غرب نشود، نمی‌تواند فضای تنفسی برای سیاست خارجی خود باز کند و بنابراین به ایجاد اطمینان و آرامش و جلوگیری از گسترش روز‌افزون بی‌اعتمادی بین دوطرف در قدم‌اول بسنده می‌کند. من به‌عنوان یک ناظر خارجی و بی‌طرف تحولات محافل علمی غرب، این دیدگاه‌دوم را درست می‌دانم ولی هم احساس می‌کنم بین محافل اجرایی و علمی و اندیشکده‌های سیاست خارجی آمریکا فاصله بیشتری از همتایان اروپایی خود وجود دارد که منجربه عدم شفافیت سیاست خارجی آمریکا می‌شود و هم محافل تصمیم‌گیر حزب دموکرات نمی‌توانند یا سخت می‌توانند خود را از تاثیرات لابی‌های صهیونیستی و عربی خلاص کنند و تا این اندازه منافع ملی شهروندان خود را به این عناصر گره نزنند. این دومقوله باعث شده تا آنگونه که در صدر مقاله گفته شد، تلاش همه‌جانبه، حرفه‌ای عمل کردن، شفافیت، اعتماد و صداقت در رفتار و گفتار طرف‌های مقابل ایران، همچنان در هاله‌ای از ابهام باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.