گفتارهای خواجهعبدالله انصاری
گفتههای پیرهرات
شهرت خواجه عبدالله انصاری بیش از آنکه بهواسطه اشعارش باشد، بهخاطر رسالهها و کتابهای منثوری است که از او بهجامانده و مشهورترین کتابهای او از این قرارند: «مناجاتنامه»، رساله «دل و جان»، «رساله واردات»، «کنزالساکین»، «قلندرنامه»، رساله «هفتحصار»، «محبتنامه»، رساله «مقولات» و رساله «الهینامه». بهتازگی کتابی با عنوان «چنین گفت پیر هرات» به تصحیح توفیق ه. سبحانی در نشر پارسه منتشر شده که شامل مناجاتنامهها، گفتارها، مقولات و رباعیات خواجه عبدالله انصاری است. سبحانی در پیشگفتاری که برای کتاب نوشته، بعد از توضیحاتی که درباره هریک از رسالات خواجه عبدالله انصاری آورده، درباره کتابی که به تصحیح او منتشر شده نوشته: «کتابی که اکنون در دست شماست، سخنانی از خواجه عبدالله انصاری هروی است که از ده جلد کشفالاسرار و عدهالابرار تالیف رشیدالدین میبدی به تصحیح زندهیاد علیاصغر حکمت استخراج شده است. میبدی در النوبهالثالثه این تفسیر بزرگ خود، عباراتی با قید «پیر طریقت گفت»، «شیخالاسلام انصاری رحمهالله گفت» و نظایر آن آورده که تقریبا همه حالوهوای مناجات دارند. با آنکه مولف این کتاب رشیدالدین میبدی است، اما
گاهی آن را تفسیر خواجه عبدالله انصاری خواندهاند. خواجه تفسیری داشته است که با نهایت تاسف امروز اصل آن در دست نیست. بههرحال میبدی تفسیر خواجه را در دست داشته و تقریبا 40سال پس از وفات خواجه تفسیر مفصل خود را آغاز کرده است (520 قمری). در نوبت ثالث که تاویل عرفانی کلام خداوند است، سخنانی از خواجه را زینتبخش سخنان خود کرده است. این سخنان به سبب شور، عمق و حالی که در آنها وجود دارد، از دیرباز - حتی در زمان حیات خواجه- دلهای خاص و عام را صید کرده است. این سخنان، مناجاتها و در حقیقت بیان آزادانه دریافتهای پیر هرات و رازونیاز بندهای است که جانش از شوروشوق و عشق لبریز است با خدای خویش و از آن حالاتی است که بهگفته پیر هرات در آن، میان بنده و الله کسی و چیزی نمیگنجد. مسایل و موضوعاتی که در این مناجاتها بیان شده است، در عین باریکی و عمق از اهم مسایل و موضوعات عرفان و تصوف است که با وجود سادگی و روانی ظاهری حالت رمزوراز دارد. بیان پیرهرات در این مواضع از مرزهای نثر بسی فراتر میرود و در مرکز دایره شعر قرار میگیرد». خواجه عبدالله انصاری در سال396 قمری در هرات به دنیا آمد و بهگفته سبحانی، «به سلک سخنسرایان
و نویسندگان پیوست و شعر ملیح گفت و نثر فصیح نوشت». خواجه عبدالله انصاری از مفسران، محدثان، صوفیان و شاعران مشهور و مطرح ایران در قرن پنجم هجری است. او در سال417 ق برای کسب علم و عرفان به نیشابور سفر کرد و مدتی هم در بغداد بود و بعد به حج رفت و در بازگشت از این سفر، با شیخ ابوالحسن خرقانی و ابوسعید ابیالخیر ملاقات کرد. او سرانجام در هرات اقامت کرد و در سال481 ق در همان شهر درگذشت. «مناجاتنامه» مشهورترین کتابی است که به خواجهعبدالله انصاری نسبت داده شده و به نثر مسجع است و به گفته سبحانی تا زمان خود خواجه در زبان فارسی این سبک ساده و شیوا سابقه نداشته است.