شکلهای زندگی: به بهانه انتشار کتاب «وسوسه ناممکن» نوشته ماریو بارگاس یوسا
بینوایان رستگار میشوند
نادر شهریوری (صدقی)
ویکتور هوگو اگرچه میگوید «چیزهایی هستند که نباید کوشید به تصویرشان کشید، خورشید یکی از آنهاست» اما او در داستانهایش خورشید را با جزییات کاملش به تصویر میکشد، او به این باور اعتقاد دارد که تاریکی اگرچه وجود دارد ولی خورشید، طبیعت را دگرگون میکند و در نهایت آنچه به جای میماند خورشید است. این رمانتیسمگیرا پیروزی نور بر تاریکی، خیر بر شر - که ریشه در باورهای اسطورهای دارد البته منطبق بر زمانهای است که هر ناممکنی را ممکن فرض میکند، این زمانه، قرن نوزدهم است. رمانتیک در آن دوره به رمانتیکبودن خرسند نیست و بیشتر درصدد آن است تا رمانتیسم را به خطمشیای برای تمام هستی بدل کند. خورشید بینوایان در چهره ژان والژان درخشیدن آغاز میکند؛ «تاریخ و روابط اجتماعی در بینوایان دکوری است که بر پسزمینهاش نبرد باستانی بیآوردگاه میان دو اصل ازلی، متافیزیک و دینی، در هیاتهای مبدل مختلف رخ میدهد: نبرد میان خیر و شر، خدا و شیطان، بهشت و دوزخ»1 در این میانه ژان والژان در هیات یک ابرمرد، یک طرف ماجراست. او برخلاف پونس میشکین روحی هبوطکرده از آسمانها نیست و نه مانند وترن در باباگوریو ماجراجویی واقعگراست. او زندانی
طردشدهای است که وقتی بعد از 19سال حبس آزاد میشود، کسی حاضر نیست به او حتی در اصطبل به ازای پولی که میدهد، برای یکشب جا دهد. وقتی هم به زندان بازمیگردد و میخواهد دوباره زندانیاش کنند تا لااقل غذا و جایی گرم داشته باشد زندانبان به او میگوید «یک کاری کن که دستگیرت کنند؛ آنوقت به زندان راهت میدهم.» نوالیس، چهره شهیر رمانتیک زمانی گفته بود: «چیزی به نام سرنوشت تاریخی وجود ندارد و ما دقیقا همانیم که هستیم» و این درباره بینوایان مصداق مییابد: وقایعی ناگهانی و خلاف انتظار اتفاق میافتد که درمجموع چیزی جز حادثه به آن نمیتوان گفت اما وقتی این حادثهها را کنار هم میگذاریم آنوقت گویی چیزی از جنس اراده الهی یا سرنوشت تاریخی مترصد آن میشود که این اتفاقهای نابهنگام را مجموعا در مسیر سرنوشت محتوم خود قرار دهد تا همانگونه که نوالیس گفته بود چیزها نتوانند جز به آن صورت که هستند، باشند. تاریخ مطابق ارادهای الهی از پیش تعیینشده که بهواسطه قضا و قدر به منصه ظهور میرسد، رویدادهای ناگهانی، تشنجآفرین، غافلگیرکننده، نامفهوم برای آنان که به پیامدهایش دچار میشوند که در مجموع، بشریت را به شکلی تدریجی و
مبهم در مسیر رهایی معنویاش، آشتی با پروردگار رهنمون میشوند.»2 اولین شوک رمان بینوایان در قالب یک اتفاق نابهنگام آنگاه رخ میدهد که ژانوالژان ظرفهای نقرهای را از خانه اسقف که شب را در آنجا گذرانده، میدزدد اما ساعتی بعد دستگیر میشود. اسقف که بیانگر روح متعالی است از دزدی که شب به او پناه و غذا داده میخواهد تا شمعدانیهای نقرهای را هم با خود ببرد، در اینجا روح ژانوالژان بهیکباره به تلاطم درمیآید: «ژانوالژان حس کرد که الان است که غش کند. اسقف به او نزدیک شد و آهسته گفت: یادتان نرود که به من قول میدهید از این ظروف استفاده کنید و آدم درستکاری شوید. ژانوالژان، برادرم، شما دیگر به بدی تعلق ندارید، من روح شما را خریدم. افکار پلید را از آن پاک و به خدا اهدا کردم.3» در رمانتیسم هوگو و بهطور کلی در رمانتیسم روسویی که هوگو نیز متاثر از آن بود، فرد بهتنهایی نمیتواند مسوول باشد بنابراین نمیتواند به تمامی نفرینشده باشد، در لحظه حقیقت مجرم سراپا پشیمانی خواهد بود، جرم بیاثر میشود و خطا ختمبهخیر میشود و جنایت به مکافات که نه، بلکه به رستگاری میانجامد. لحظه حقیقت همان لحظهای است که روح
ژانوالژان به تلاطم درمیآید.این اولین رستگاری بینوایان است اما رستگاریهای بعدی نیز در پیش است زیرا روح در قالب یک جسم متوقف نمیماند و خود را در قالب خطمشی هستیشناسانه به محیط اطراف تسری میدهد. خورشید هوگو صرفا نمیدرخشد بلکه مصمم است تا تمامی تاریکی را ذیل روشنایی درآورد. ژاور در بینوایان تجسم تاریکی است، او در زندان به دنیا آمده، مادرش فالگیر و پدرش یک زندانی است اما او خودش را آدم شریف و منظم و درستکاری میداند که گمان میکند همهچیز را میتواند در کتابچه قانون پیدا کند، او جهان را با منطق دکارتی میسنجد، در جهان او همهچیز روشن و حتی قابل پیشبینی است و او آن توانایی را دارد که برای هر عملی توجیهی قانونی یا مجرمانه ارایه دهد. ژاور اگرچه آدمی خویشتندار، عبوس، جدی و سختگیر است اما زندگیاش مانند ژانوالژان همه محرومیت، انزوا و پاکی است. او نیز همچون ژانوالژان ازدواج نکرده و زندگیاش ذیل مفهوم قانون و وظیفه سپری شده است، به تعبیری دقیقتر او نماینده خود و منطق انسانی در برابر تخیل و غریزه است اما با اینهمه ژاور در نهایت یک فرد است؛ فردی که به تمامی نفرین نشده است. تنها کافی است که او با خودش
روبهرو شود تا آنگاه دریابد که چه دغلبازی و سفسطهای در شهر تحت نام قانون و عدالت که او خود را موظف به اجرای آن میداند در جریان است. مواجهه انسان البته تفاوت چندانی با آنچه مبلغان دینی میگویند و بنمایه ادیان و منجمله مسیحیت است ندارد. در بینوایان هوگو «قدیس» و «انقلابی»، «مسیح» و «روسو» تواما وجود دارند بهطوری که بدون وجود قدیس و نفس مسیحایی اسقف میرییل که بر روح ژانوالژان، زندانی طردشده میدمد امکان ادامه رمان وجود ندارد. قدیس هم مانند هوگو با خوشبینی بر این باور است که شهر رستگاری در دوردست به چشم میآید. رستگاری بعدی در بینوایان نیز در دوردست و در انتهای رمان حاصل میشود. نیکسیرتی ژانوالژان، ژاور قانونمند و بیرحم را مستاصل میکند و او را به آستانه جنون میکشاند. ژاور اگرچه نماینده شر و تاریکی است اما در رمانتیسم، شر در ذات خود روح نیست بنابراین چندان که باید جدی گرفته نمیشود. ژاور بهعنوان یک فرد همچون ژانوالژان به تمامی نمیتواند نفرینشده باشد. ژاور بعد از آنکه ژانوالژان او را از اعدام انقلابی نجات میدهد، درمییابد که چیزی دیگر بهجز منطق دکارتی نیز میتواند بر جهان حاکم باشد یعنی
چیزی بالاتر از وظیفه. پس از این اقدام عجیب ژانوالژان، دنیا برای ژاور چندان که باید منطقی و ساده به نظر نمیآید و پیچیدگی تحملناپذیری پیدا میکند. به بیانی دیگر قانون ساده ژاور در برابر پیچیدگیهای زندگی کم میآورد و ژاور، بازرس دقیق و موشکاف پاریس دیگر نمیتواند منطق حوادث را بفهمد و آن را تحلیل کند، تا قبل از این برای ژاور خوب و بد تفکیکشده و جداازهم بودند اما بهتدریج درمییابد که آنها- خوب و بد، تخیل و واقعیت و ناممکن و ممکن - به قدرتی درهم آمیختهاند که تفکیک آنها گاه ناممکن و چارهناپذیر است. ژاور آن را در تجربههای روزمرهاش درمییابد. این آگاهی با فکر ژاور در تضاد قرار میگیرد و به اینسان ژاور برای اولینبار در زندگی خود را ناتوان حس میکند «یک چیز او را مبهوت کرده بود؛ ژانوالژان لطف بزرگی به او کرده بود یک چیز او را به وحشت میانداخت: ژاور باید لطفی در حق ژانوالژان میکرد، ژاور خودش را میجست اما چیزی پیدا نمیکرد چه میباید میکرد؟ تحویلدادن ژانوالژان بد بود اما آزادگذاشتنش هم بد بود.»4 با این حال ژاور نیز در نوع خود «یک پدیده» بود «او هم مانند ژانوالژان یک ابرمرد است، نمونهای از کمال
که به نهایتی غیرواقعی رسیده»5. او باوجود وابستگی بیحدوحصر به قانون آن صداقت را دارد که با خود روراست و رودررو شود: بنابراین بهدنبال راه سومی میرود تا تاوان پیچیدگی جهان و سادگی ذهن خود را بدهد و آن مرگ است «ژاور کوتاهترین راه را به طرف رودخانه سن پیش گرفت و کمی بعد به جایی از سن رسید که بین پل نتردام و پل شانژ بود. ملوانها از این نقطه سن وحشت داشتند اینجا جریان تند و خطرناک آب چنان به پایههای پل هجوم میبرد که انگار میخواست آن را از جا بکند و به همین دلیل اگر کسی اینجا به آب میافتاد دیگر پیدایش نمیشد»6. برای اولین و آخرینبار ژاور در زندگیاش از مرزهای قانون میگذرد و به انتخاب آگاهانه دست میزند «ژاور دستانش را از روی حفاظ رودخانه برداشت، هوا کاملا تاریک بود... . چنددقیقهای بیحرکت ایستاد و به سیاهی رودخانه زل زد، آب میغرید بعد ناگهان کلاهش را برداشت و روی لبه اسکله گذاشت لحظهای بعد صاف، روی لبه حفاظ رودخانه ایستاد و به طرف سن خم و بعد دوباره راست شد ولی بعد ناگهان یکراست در تاریکی سقوط کرد، صدای شالاپ خفیفی بلند شد و ژاور در زیر آب ناپدید شد»7. آب در فرهنگ اسطورهای نماد مرگ، تولد دوباره
یا در سنت مسیحی غسل تعمید و رفتن بهسوی ابدیت و رستگاری است. ژاور با غرقکردن خود رستگاری مییابد تا دیوها در برابر فرشتگان ناپدید شوند و خورشید پیروز شود. پینوشتها: هر اثر ادبی حتی طبیعتگراترین اثر، نوعی آرمانیساختن واقعیت است. این آرمان از دل طبیعت بیرون میآید. لامارتین، هوگو را بر حذر میدارد که با ارایه سودایی ناممکن مهلکترین شوریدگی را میان تودهها ترویج میکند در حالی که سودای امر ناممکن تماما از کوران ممکنات سر برمیآورد. 1، 2، 5) وسوسه ناممکن، یوسا، کاوه میرعباسی 3، 4، 6، 7) بینوایان هوگو، محسن سلمانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.