|

تجدیدچاپ 3 کتاب از بهرام بیضایی

انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، این روزها دو نمایشنامه و یک فیلمنامه از بهرام بیضایی را تجدیدچاپ کرده است؛ نمایشنامه‌های «مرگ یزدگرد» و «ندبه» و فیلمنامه «حقایق درباره لیلا دختر ادریس»، سه کتابی هستند که امسال از بیضایی تجدیدچاپ شده‌اند. تجدیدچاپ این کتاب‌ها در حالی است که بعد از نمایشنامه «افرا یا روز می‌گذرد» که در سال1386 روی صحنه رفت و فیلم «وقتی همه خوابیم» که در سال1387 اکران شد، بیضایی دیگر نه نمایشنامه‌ای را در ایران روی صحنه برده و نه فیلمی را کارگردانی کرده است و تازه‌ترین اثر منتشرشده از او نیز باز می‌گردد به سال1391 که اثر پژوهشی‌اش، «هزار افسان کجاست»، منتشر شد که پژوهشی بود در ریشه‌های «هزارویک‌شب». بیضایی در آن کتابِ مفصل، استدلال کرده بود که منشأ اصلی قصه‌های هزارویک‌شب، ایرانی است. آنچه در پی می‌آید مروری است بر سه‌اثر اخیرا تجدیدچاپ شده بهرام بیضایی. پس یزدگرد به‌سوی مرو گریخت «... پس یزدگرد به سوی مرو گریخت و به آسیایی درآمد. آسیابان او را در خواب به طمع زر و مال بکشت...» این نقل قولی است از «تاریخ» که بر پیشانی نمایشنامه «مرگ یزدگرد» آمده است. «تاریخ» با یک علامت تعجب پشت آن و بعد از آن وارد متن نمایشنامه می‌شویم؛ وارد روایت بیضایی که سراسرش تردیدی است بنیادین در همین یک سطر بیرون کشیده‌شده از تاریخ و نوعی چون‌وچرا در تاریخ رسمی؛ تاریخی که گویا با همین یک سطر می‌خواسته از مهلکه تردید و پرسش بگریزد اما ادبیات، سر بزنگاه، مچ این روایت رسمی گریزان از چون‌وچرا را گرفته و آن را ‌گیرانداخته و در آن چون‌وچرا کرده است. اینجاست که یزدگرد و آسیابان از هیات رسمی خود در روایت تاریخ بیرون می‌آیند و در متن بیضایی به اشخاصی بدل می‌شوند که بیضایی با برساختن روایت خود حول آنها و درباریان و خانواده آسیابان، بر نقاط تاریک و به‌بیان‌نیامده در روایت رسمی، نور تابانده و به واقع، تاریخِ به حاشیه رانده‌شدگان تاریخ را خلق کرده است. در مرگ یزدگرد، عرصه بازی، صحنه محاکمه آسیابان و بازجویی از او و خانواده اوست و در خلال این بازجویی است که صداهایی که جایی در روایت رسمی از تاریخ نداشته‌اند، عرصه روایت رسمی را برمی‌آشوبند. به واقع می‌توان گفت در مرگ یزدگرد، استراتژی متن، سلسله‌مراتب شاه و رعیت و حاکم و محکوم را درهم می‌ریزد و حتما آنها که فیلمی را که بیضایی از روی همین نمایشنامه ساخته دیده‌اند، این درهم‌ریزی را با توجه به نوع صحنه‌پردازی بیضایی بهتر درک کرده‌اند. «مرگ یزدگرد» از پس این همه سال که از انتشار چاپ اول آن می‌گذرد، همچنان یکی از به‌یادماندنی‌ترین آثار نمایشی بیضایی و یکی از آثار شاخص در ادبیات نمایشی ایران است. اثری که در سال1358 توسط خود بیضایی روی صحنه رفت و بعد از آن در سال1360 بیضایی آن را به فیلم تبدیل کرد. که بازیگرانی چون مهدی هاشمی، سوسن تسلیمی و امین تارخ در آن به ایفای نقش پرداختند. مرگ یزدگرد/ بهرام بیضایی/ انتشارات روشنگران و مطالعات زنان حکایت آدم‌های بی‌شناسنامه «حقایق درباره لیلا دختر ادریس»، از دیگر آثار بهرام بیضایی است که اخیرا تجدیدچاپ شده است. فیلمنامه‌ای درباره دختری که می‌خواهد شرایط کاری خود را با عوض‌کردن جای زندگی‌اش تغییر دهد، اما جای تازه حامل بحران تازه‌ای برای اوست. لیلا، شخصیت محوری این فیلمنامه، زنی است تنها که زیر نگاه‌های هراسناک مردانه می‌کوشد روی پای خود بایستد و دست آخر شرایط، او را به سمت عصیان سوق می‌دهد. او شناسنامه‌اش را از دست داده است و به گواهی اداره ثبت، جزو مردگان به‌شمار می‌آید و برای اثبات زنده‌بودن خود و صدور شناسنامه جدید باید استشهاد جمع کند. از طرفی در خانه جدید مدام او را با ساکن قبلی این خانه که زنی است با سوابقی مشکوک اشتباه می‌گیرند و کم‌کم همه هویت او را با هویت زن پیشین، یکی می‌انگارند و به او انگ می‌زنند. بیضایی این فیلمنامه را در سال1354 نوشته است و گرچه در فیلمنامه اشاره‌ای مستقیم به زمان و مکان نشده اما سال نگاشته‌شدن آن و توصیف فضاها و ظاهر آدم‌ها نشان می‌دهد که وقایع آن به سال‌های پیش از انقلاب باز می‌گردد. حقایق درباره لیلا دختر ادریس/ بهرام بیضایی/ انتشارات روشنگران و مطالعات زنان سیمای زنی در کوران مشروطه از بهرام بیضایی، این روزها نمایشنامه «ندبه» نیز تجدیدچاپ شده است. نمایشنامه‌ای که بستر وقایع آن، برشی از تاریخ معاصر ایران، یعنی سال‌های انقلاب مشروطه و دوران به‌توپ‌بستن مجلس و استبدادصغیر است. شخصیت اصلی نمایشنامه ندبه، زنی است به نام زینب که در جریان گذران زندگی فلاکت‌بار خود سرنوشتش با آنچه در عرصه سیاسی در حال وقوع است، گره می‌خورد. چراکه او ساکن جایی است که در بحبوحه انقلاب مشروطه و وقایع مربوط به آن، محل تردد آدم‌هایی از قشرهای گوناگون است. جایی به‌ظاهر بی‌ارتباط با حوادث سیاسی که آدم‌هایی که هر یک به‌نوعی درگیر این حوادث هستند در آن رفت‌وآمد دارند و همین باعث می‌شود که زن ساکن در این مکان، به‌تدریج و به‌ویژه پس از پی‌بردن به جنایت‌های نامزد قزاقش، دستخوش تحول شخصیت شود، چنانکه در پایان نمایشنامه دیگر همان زنی نیست که در آغاز بوده است، بلکه زنی است که علیه ظلم برمی‌آشوبد. اینگونه است که بیضایی در ندبه، به‌خوبی فردیت زن قهرمان نمایشنامه را به آنچه او به‌عنوان جزیی از یک ملت در مقطعی خاص از تاریخ تجربه می‌کند، گره زده است، ضمن اینکه در این نمایشنامه، همچون «مرگ‌یزدگرد»، بیضایی روایت خاص خود را از تاریخ ارایه داده است؛ روایتی که نه‌تنها منطبق با روایت‌های رسمی نیست، بلکه آن روایت‌ها را به پرسش می‌کشد و آنها را نقد می‌کند. او تاریخ را به‌واسطه زنی که در حاشیه تاریخ رسمی قرار دارد به متن احضار می‌کند و با آوردن این انسان حاشیه‌ای، روایت رسمی را برهم می‌زند. جایی که شخصیت اصلی نمایشنامه ندبه در آن ساکن است محل تردد آدم‌هایی از طبقات گوناگون جامعه است. آدم‌هایی که برخی از آنها مستقیما به حوادث سیاسی دورانی که بیضایی در ندبه به آن پرداخته پیوند خورده‌اند. ندبه/ بهرام بیضایی/ انتشارات روشنگران و مطالعات زنان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.