|

نکاتی درباره مستند «شش قرن و شش سال»

شکست تنها یک واژه باقی می‌ماند

کیاوش صاحب‌نسق .موسیقیدان

انگار مهم نیست روایت فیلم‌های مجتبی میرتهماسب در چه زمان و مکانی می‌گذرند. انگار مهم نیست موضوع این فیلم‌ها چیستند. انگار اینجا فقط تلاشی مهم بوده است که در آن باعث حرکتی می‌شوند. حال این حرکت جریان‌ساز و تاثیرگذار، یا در ‌‌نهایت حرکتی که به ظاهر با شکست مواجه می‌شود. انگار اینجا آن شوق به زندگی و سرسختی برای زنده‌ماندن مهم می‌شود. انگار اینجا شکست فقط یک واژه باقی می‌ماند و هیچ‌وقت فرصت معنا پیداکردن نخواهد داشت - اینجا فقط اراده حضور دارد. شما خیلی دیر رسیدید ما پرونده عبدالقادر را مدت‌هاست که بسته‌ایم! فیلم شش‌قرن و شش‌سال مجتبی میرتهماسب روایت تلاش گروهی از موسیقیدانان کوشا و صاحب‌اندیشه ما به هدایت و سرپرستی موسیقیدان و پژوهشگر محمدرضا درویشی است. در این فیلم حاصل تلاش چندین‌ساله و دشواری‌های پیش‌روی این گروه موسیقی برای به‌اجرادرآوردن آثاری از عبدالقادر مراغه‌ای، موسیقیدان و نظریه‌پرداز عصر تیموری و صاحب کتب کنزالالحان، مقاصد الحان، جامع الحان، شرح ادوار و... به تصویر کشیده شده است. مسلما این باور محمدرضا درویشی و همت همیشه ستودنی او در این کارگروهی است که به‌عنوان مهم‌ترین هسته اصلی برای پیگیری و به‌نتیجه‌رساندن این کار به مقصد نهایی‌اش موثر واقع شده است. دغدغه هر پژوهشگر موسیقی ایرانی در باب ارتباط موسیقی امروزی و قدیم ایران او را همیشه از قدیمی‌ترین متون و رسالات کهن به سمت کتب عبدالقادر به‌عنوان مرجع اصلی بعد از آثار صفی‌الدین، بوعلی سینا، فارابی در کنار قطب‌الدین شیرازی و بنایی کشانده است. تمامی این مباحث اما بیشتر در باب علم موسیقی و نه عمل آن گفت‌وگو می‌کنند؛ یعنی بخش نظری آن مورد بحث قرار می‌گیرد و پژوهشگران ما (همان‌طور که نامشان می‌گوید) موضوع پژوهش نظری را تجربه می‌کردند و دغدغه‌های عملی به واسطه کمبود ثبت آثار موسیقی این بزرگان قدیم به خط نت (ابجد در آن زمان) موسیقی و نبود یا مفقودشدن کتبی که در آن، این آثار ثبت شده باشند، هیچ‌گاه به این جدیت که در روایت فیلم مجتبی میرتهماسب توسط این گروه موسیقی پیگیری می‌شود، در ایران وجود نداشته است (البته خارج از انصاف است که به فعالیت چندگروه دیگر که به موازات این پروژه و بعد از آن به اشکال مختلف به بازسازی یا حتی ساخت موسیقی با استفاده از الگوی موسیقی این دوران پرداخته‌اند، اشاره نشود، همچون آلبوم سر خانه و عجملر- نکته جالب حضور افراد مشترک در هر دوپروژه عبدالقادر و سر خانه است). سفر گروه به ترکیه و دیدن اجرای نوازندگانی که از روی نسخه‌ای از آثار عبدالقادر که به نت امروزی درآمده و توسط سازهای ترکیه و گروه هم‌آوایان در کنسرواتوار دولتی به تمرین مشغولند، می‌تواند در ذهن تماشاگر فیلم این سوال را مطرح کند که این همه راه‌آمدن و تلاش برای اجرای این آثار چرا باید اینقدر اهمیت پیدا کند وقتی‌‌ همان آثار در ترکیه توسط موسیقیدانان به اجرا درمی‌آید و تعلیم داده می‌شود؟ راستی چرا کرمان را برای کشت گل‌سرخ انتخاب کرد؟ از این زمین بی‌آب‌تر و لم‌یزرع‌تر نبود؟ فیلم نگاهی بسیار انسانی و بدون حاشیه به مسایل در جریان تمرین و دشواری‌های رسیدن به یک نگرش منسجم در این پروژه را نشان می‌دهد. تک‌تک نوازنده‌های گروه، موزیسین‌هایی هستند که در موضوع عبدالقادر و موسیقی وی چیزی برای گفتن دارند و این بدنه کار گروهی را در این پروژه بسیار مستحکم و به‌خصوص در وانفسای انجام کارگروه به‌خصوص در حوزه موسیقی برخورد بسیار با مراقبت و توام با احترام برای گروه و سرپرست آنان به نمایش می‌گذارد. اگرچه همان‌طور که در مقدمه فیلم نیز با امانت‌داری ذکر شده، گروه با تعداد بسیار بیشتری از نوازندگان کار می‌کرده که متاسفانه از آنها ذکر نامی در این فیلم نشده است. این مراقبت و احترام برای این کار گروهی در فیلم مجتبی میرتهماسب شاید تا جایی پیش می‌رود که بخش‌هایی از راش‌های فیلم را که در آن به اختلاف‌نظرهایی نسبتا شدید گروه که بعضا به ترک موقت یا همیشگی بعضی از اعضای گروه منجر شده است را در این نسخه فیلم نبینیم. شاید اینجا باور مجتبی میرتهماسب نشان‌دادن تمام آن شورهای زندگی است که لایه‌های تیره را به حال خود می‌گذارد چراکه این نیز بگذرد... . فیلم، گوشه‌هایی از تلاش این موسیقیدان‌ها را به‌صورت فردی و گروهی نشان می‌دهد و تصویرگر تلاش‌هایی است که اهل عمل موسیقی را به‌عنوان اهل علم آن نیز وارد گود می‌کند. آن گفت‌وگو‌های دونفره و بحث روی رساله عبدالقادر در پی انتقال و درک ادوار صحیح قطعات که صحنه‌های بسیار ستودنی در باب برخورد و درک موسیقیدانان ما با رساله و پیاده‌کردن و به عمل‌درآوردن و اجرای آن می‌شود؛ تلاشی که به هیچ‌وجه منفرد و تک‌رو نیست بلکه به یک اجماع و اتاق فکری منسجم تکیه می‌زند. روایت فیلم جایی با‌‌ همان شکل امانتدارش با استناد به گفته اعضای گروه، به دشواری پیداکردن فواصل درست-یا بهتر بگوییم مناسب- برای اجرای آثار عبدالقادر اشاره می‌کند؛ طرح‌هایی که در ابتدا باعث بلند‌ترکردن دسته ساز و پرده‌های اضافی‌بستن روی آن می‌شود و فاصله‌هایی که از دایره عادات شنیداری متعارف این موسیقیدانان بیرون می‌رود و کنار هم قرارگرفتن این فواصل نامانوس برای بازسازی موسیقی‌ای که غیر از الگوی ترکی آن چیزی بیشتر به شکل مکتوب نت‌نویسی‌شده در دست نبوده است؛ جایی که اشاره درویشی به یکی از نت‌های «سی» که ۲۸سنت کمتر است و در ‌‌نهایت انگار‌‌ همان اختلاف بین عمل و نظر می‌شود که در این فیلم هردو یکی هستند و در ‌‌نهایت به اغماض و تعدیل در باب سخت‌گیری و وسواس نیاز به فواصل هم نام چندگانه می‌رسد و دست‌چینی از‌‌ همان فواصل متعارف‌تر در پروژه طرح و به اجرا می‌رسند. مقایسه اهل عمل و دیدگاه آنها نیز در این فیلم بسیار هوشمندانه روایت شده است؛ جایی که باور ایده‌آل آن موسیقیدان ترک قانون‌نواز را نمایش می‌دهد که می‌گفت: متن این قطعات فارسی‌اند و چون اهمیت زیادی دارند، باید توسط یک تکخوان خوانده شوند و اظهارنظر واقع‌گرایانه محمدرضا شجریان به بی‌اهمیت‌شدن معنا و کلام در این موسیقی به‌واسطه تحریرهایی که درک کلام را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و لابه‌لای تحریر‌ها مثل چرخ‌دنده‌ای در خدمت موسیقی می‌شوند. باز تماشاگر پرسشگر اینجا می‌تواند به فکر فرورود و به اختلاف این دوتفکر بیندیشد. انگار تاریخی که رساله عبدالقادر در آن نوشته شده، لباس امروزی می‌پوشد و‌‌ همان اختلاف نظرهای بین اهل علم و عمل و اختلاف روایت‌های آنها را به روز به نمایش می‌گذارد. نگاه دوربین مجتبی میرتهماسب میل به رازگشایی، چرایی و چگونگی اجرای این تصنیف‌ها را همچون پژوهشگری کنجکاو می‌نگرد و به مخاطب فرصت هم‌اندیشی و قضاوت صحیح در حین بی‌طرفی کامل می‌دهد. شاید این همخوانی‌ها فقط هم خواندن‌های گروهی را معنی نمی‌دهند. شاید این متن خوانده‌شده توسط یک خواننده توسط گروهی و نوبتی بین حداقل دوخواننده خوانده می‌شده است. شاید آن «آن تنی نی تا دری نی»‬‌ها که خوانده می‌شوند نه‌فقط برای هجاگردانی‌های روی تحریر می‌آمده است، شاید کلام گمشده‌ای است که شعرش را نخواندن از خواندش مصلحت‌تر بوده است. شش‌قرن و شش‌سال مجتبی میرتهماسب در باب صوت موسیقی است و به‌‌ همان اندازه صوت موسیقی، صدا نیز در آن اهمیت بسیار ی دارد. ساختار مقدمه فیلم جایی که روایت تاریخی عصر تیموری و جابه‌جایی پایتخت از سمرقند به هرات را به آن شیوه نجواگویی همخوانان گروه عبدالقادر به نمایش می‌گذارد، نشانه عمق برخورد مجتبی میرتهماسب نه به‌عنوان تنها مستندسازی نظاره‌گر، بلکه فیلمسازی که با توجه به موضوع فیلم خویش تا این حد به برخوردی موسیقی‌وار در چیدمان گویش‌ها و روایت تاریخی می‌پردازد که شاید در شکل برخورد او کاملا با مهندسی خاص ساختارگرایانه یک آهنگساز با آن برخورد می‌کند و اینجا مسلما نقش همکاری تیم برجسته صدابرداری و صداگذاری وی در کنار هسته اصلی چیدمان بخش‌های فیلم یعنی تدوین درخشان خانم ژیلا ایپکچی بیش از پیش دیده می‌شود. سرانجام این پروژه اثری با نام شوق‌نامه است که توسط کانون پرورش کودکان و نوجوانان و انتشارات آوای باربد در سه سی‌دی یک کتابچه نت با نت ۲۳تصنیف و ۲۴تصنیف اجرا با کتابچه توضیحات منتشر شده است. کسی راز مرا داند / که از اینرو به آنرویم بگرداند...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.