هنرمندان آمریکایی «تئاتر عروسکی» در گفتوگو با «شرق»:
عاشق ایران و تهرانیها شدیم
فرزانه ابراهیمزاده
پانزدهمین جشنواره بینالمللی تئاتر عروسکی تهران- مبارک، یک میهمان ویژه داشت. گروهی جوان آمریکایی که از شیکاگو -سومین شهر پرجمعیت ایالاتمتحده است و پرجمعیتترین شهر منطقه غرب میانه -به پایتخت ایران آمدند. گروه جوانی که کمپانی Manual Cinema (سینمای دستی) را چند سال پیش برای اجرای نمایشهای عروسکی به شیوه خاصی به صورت سایهبازی تاسیس کردند. حضور این گروه در ایران شاید به عنوان نخستین گروه هنری آمریکایی که بعد از چندین سال به ایران میآمدند با استقبال خوبی از سوی مخاطبان روبهرو شد و باعث شگفتی خود اعضای گروه هم بود. این گروه، اساس کار خود را روی عروسکهای سایه دستساز، موتیفهای سینمایی و بهکارگیری صدای زنده برای خلق داستانهای تئاتری همهجانبه قرار میدهد. گروه در سال 2010 توسط پنج هنرمند شیکاگویی تاسیس میشود تا تلفیقی از تئاتر، هنرهای بصری، موسیقی و هنر صدا را روی صحنه ببرند. این گروه در سال 2013 برنده بهترین نمایش و بهترین طراحی جشنواره ملی عروسکی آمریکا و منتخب جشنواره فیلم و موسیقی بینالمللی شیکاگو و جایزه جشنواره بینالمللی حاشیه نیویورک در بخش عروسکی بوده است. این گروه در این جشنواره
نمایش «آدا/آوا» را به صحنه آوردند. نمایشی عمیق درباره مفهوم مرگ و کنارآمدن با ازدستدادن. «آدا/آوا» داستان دو خواهر است که تمام زندگی خود را با یکدیگر گذراندهاند و اکنون در پیری خود، از یک فانوس دریایی مراقبت میکنند. آوا در حین بازی شطرنج جان میبازد و آدا در تنهایی او به سفر در هزارتوی آینهها میرود و در آنجا با تصویری از خواهرش گذران میکند؛ اما این تصویر دنیایی وحشتناک برای آدا خلق میکند. در چندروزی که گروه سینمای دستی در ایران بودند، درباره تجربه حضورشان در تالار اصلی تئاترشهر گفتیم و با آنها درباره جشنواره عروسکی صحبت کردیم. با «درو درایر» کارگردان، «کایل وکتر»کارگردان بخشهای صوتی و موسیقی «سارا فورنس» و «جولیا میلر»، از اعضای گروه در هتل محل اقامتشان در نزدیکی میدان امامخمینی(ره) به صحبت نشستیم. این گروه با ایمیلی که از سوی ستاد جشنواره برایشان ارسال شد به ایران آمدند. ایمیلی که آنها را دعوت میکرد تا در پانزدهمین جشنواره تئاتر عروسکی تهران - مبارک شرکت کنند و با سرزمینی که هیچ آشنایی نداشت آشنا شوند. البته آنها برای سفر به ایران هزینهای بالا میخواستند تا بتوانند تجهیزاتشان را هم به تهران
بیاورند. هزینه ای که البته جشنواره عروسکی از پس آن بر نمیآمد. اما بعد از گفتگویی که با بهروز غریبپور درباره هزینهها کردند متقاعد شدند تا خودشان این هزینه را پرداخت کنند و به هزینه خودشان به تهران آمدند و با آن آشنا شدند. آنها میگفتند: «قبل از اینکه ما به ایران بیاییم نمیدانستیم که با چه تصویری روبهرو خواهیم شد. بیشتر آمریکاییها تصور زیادی از زندگی ایران ندارند. ما بعد از گذراندن یکهفته در ایران عاشق ایران و بهخصوص تهران و آدمهایش شدهایم.» البته عاشق غذاهای ایرانی بهخصوص میرزاقاسمی، فسنجان، بستنی و آبانار. آنها در طول این چندروز به موزه ایرانباستان، کاخگلستان، موزه سینما، کوههای دربند هم رفته بودند و با خاطراتی شیرین، تهران را ترک کرده و روانه کشورشان شدند. شما گروه جوانی به نظر میرسید، گویا همه دانشجو هستید یا بهتازگی، فارغالتحصیل شدهاید. چطور شد گروه سینمای دستی را شکل دادید و چرا نمایش عروسکی؟ سارا فورنس: سوال خوبی است. گروه ما با هدف اینکه تصاویر سینمایی زنده را جلو چشم تماشاگر بسازد، تشکیل شد. تئاتر عروسکی را به خاطر محدودیتها و
سختیها انتخاب کردیم. این سختیها یکسری امکانات فوقالعادهای به ما میدهد. ما از زمینههای مختلفی به این عرصه آمدیم؛ تئاتر تجربی، آهنگسازی و ادبیات و هنرهای تجسمی و گرافیک. در حقیقت ما چنددوست که در زمینههای تئاتر، هنر و موسیقی فعال و خیلی کنجکاو بودیم با استفاده از پروژکتورهای قدیمی یک تئاتر عروسکی سایه کار کنیم. ما به جای اینکه برای این کار از تئاتر عروسکی سایه جنوبشرق آسیا الهام بگیریم، از میراث فرهنگی خودمان یعنی فیلم و سینما تاثیر گرفتیم. برای همین هم هست که اسم گروهمان سینمای دستی شده و کارمان به چالشانداختن خودمان برای بازآفرینی زبان بصری سینما با استفاده از ترفندهای سایهپردازی با عروسک است. جالب است که کارگردان گروه؛ ادبیات خوانده است. فکر میکردم فقط در ایران چنین اتفاقی میافتد که از رشتههای دیگر به تئاتر بیایند و کارگردانی کنند. رودرین: نکته خوبی که درباره کارمان در سفر وجود دارد، این است که از هیچ دیالوگی استفاده نمیکنیم و این زبانمان را جهانی میکند. با اینکه این گروه از نمایش سایهبازی استفاده میکنند که ریشه تاریخی طولانی دارد، اما از تکنیک منحصربهفردی
بهره میبرند، یعنی علاوه بر اینکه اختصاصات نمایش سایه را دارد اما یک تکنیک مخصوص به گروهت هم است. از این بابت این سوال را میپرسم که نمایشسایه در دنیا از تکنیک خاصی بهره میبرد. اما این گروه از سیستم پروژکشن استفاده کرده. جولیا میلر: ما اولینهایی نیستیم که از پروژکتور اورهد در کارهایمان استفاده میکنیم. اما فکر میکنم کمپانی ما در پنجسال گذشته کاری که با این پروژکتورها انجام میدهیم را توسعه میدهد و با آن پیشرفت میکند. ما برای اولین کارمان با یک پروژکشن شروع کردیم و حالا به هفتتا پروژکشن رسیدهایم. کاری که ما میکنیم موتیفهای سینمایی را به تئاتر زنده برمیگردانیم. کاری که به شکل شخصی در کمپانی ما اتفاق افتاده است و مدام رشد میکند. اما اینکه چرا از این تکنیک استفاده کردیم، باید بگویم من و سارا در کمپانی ماهقرمز کار میکردیم و از پروژکشن استفاده کرده بودیم. از چیزهای ثابتی مثل حرکات چرخشی که در سینما وجود دارد، استفاده میشد. از طلق به عنوان متریالی که ما در اینجا استفاده کردیم هم استفاده میشد. قصهای که تعریف میکردیم مقداری پیچیده بود و احتیاج به چیزی بود که این قصه را
بهتر نشان دهد. به چیزی که کمکم فکر کردیم، این بود که به زبان سینما نزدیک شویم و قضیه را سینمایی کنیم. بیشتر از اینکه شیوه داستانگویی ما مهم باشد هدف ما این بود که به سینما نزدیک شویم. فورنس: وقتی گروه خودمان را تشکیل دادیم سعی کردیم این سینماییبودن را در «استوریبرد» بیاوریم. ما برای هرچیزی «استوریبرد» داشتیم؛ «استوریبرد»هایی که با توجه به طرحی که در ذهنمان بود و عمق صحنه «شات»های «کلوزآپ» و «شات»های عمومی و حتی «اور شولدر» را در «استوریبرد» میکشیم. بعد از آن به کمک تصاویری که داریم از طریق سینمایی به قصه میرسیم؛ یعنی به جای اینکه اول قصه را بنویسیم و به شکل اجرایی برسیم، با نقاشی و «استوریبرد»، به قصه میرسیدیم. ازعمق صحنه اصلی تئاتر شهر تهران اطلاع داشتید؟ شاید هم باید این سوال اینطوری مطرح شود که معمولا در چه صحنهای این کار را اجرا میکنید. در بلکباکس یا صحنه کلاسیک؟ کایل وگتر: بله میدانستیم که این عمق صحنه چقدر است. البته اینجا منظور عمق داستان است، یعنی پرسپکتیو داستان اهمیت داشت؛ یعنی جاهایی که باید دور را نشان بدهیم و با «پرسپکتیو»ش را نشان بدهند.
البته سالن اصلی «تئاترشهر» سالن بزرگی بود. اما در سالنهای متفاوتی این کار را اجرا کردیم، حتی در کافه و موزه هم این نمایش را اجرا کردیم. در موزه هنرهای معاصر و نمایشگاه هم اجرا شده است. با اجراهایی مختلفی که این نمایش را اجرا کردیم، ناچار شدیم ورژنش را تغییر دهیم برای همین آمادگی برای اجرا در همهجور صحنهای را داریم. فورنس: وقتی در سالن کوچک نمایش را اجرا میکنیم، به ناچار باید از پرده کوچکتر استفاده کنیم. یعنی پرده بزرگی را که داریم حذف کنیم و پشت یک پرده کار را به صحنه ببریم. اما این چیزی نیست که ترجیح ما باشد. بیشتر دوست داریم از هر دوپرده در اجرا استفاده کنیم تا مردم هم آن تصویر را و هم پروسه بازی ما را ببینند. دلیل پروجکتشدن آن تصویر روی پرده بزرگتر این بوده که مردم تصویر کاملی از داستان را ببینند. میلر: اجرای ما در سالن اصلی «تئاترشهر» شما یک تفاوتی که با اجراهای دیگر داشت، این بود که میز کار کوچک ما کنار صحنه و پرده بزرگ وسط سالن قرار میگرفت. در حالی که در اجراهایی که تا پیش از این داشتیم، بهدلیل کمبودن عمق صحنه، ما زیر پرده بزرگ فضایی ایجاد میکنیم و
آنجا اجرا میرویم که تماشاگران در آن واحد که مستقیم نگاه میکنند، بتوانند بزرگ و کوچکشدن سایهها را هم ببینند. خیلیها تصورشان از تئاتر عروسکی تئاتر برای کودکان است. اما داستان شما داستانی کاملا بزرگسالانه بود. ما در ایران تا حدودی تعریفمان از تئاتر عروسکی گستردهتر از اینکه تئاتر برای کودکان باشد، است. در حالی که به نقلقول از دورو دایر خواندم در آمریکا تصور همین است که تئاتر عروسکی متعلق به بچههاست. درایر: دقیقا همانطور که گفتید، نمایش ما مربوط به بچهها نیست و نمایشی برای آدمبزرگهاست. بچهها هم ممکن است از این کار لذت ببرند، اما ما برای آنها کار نمیسازیم. کار قبلیای که داشتیم هم برای بچهها نبود. داستان زنی بود که بزرگ میشود و در حین بزرگشدن به همه دنیا سفر میکند. البته ما جوری کار میکنیم که بچهها هم از دیدنش لذت ببرند. فورنس: وقتی اسم «عروسک» میآید، ذهن همه به سمت بازیهای کودکانه میرود. اما اینطور نیست. ما فکر میکنیم عروسک موجودی است که کاملا میتواند موضوعات پیچیدهای را بگوید و حتی عمیقترین احساسات را بیان کند. چیزی که در ایران، ما را شگفتزده کرد،
این بود که دیدیم تماشاگر ایرانی کاملا بر این اشراف دارد که تئاتر عروسکی لزوما نباید برای بچهها باشد و تئاتر عروسکی بزرگسال را میشناسند. وقتی نمایش تمام شد و تماشاچیها دست زدند، متوجه شدیم جمع کثیرشان بزرگسال هستند و روی صحنه آمدند و با ما صحبت کردند و درباره کار پرسیدند. این تصورمان را هم بههم ریخت که آدمها در همهجای دنیا فکر میکنند تئاتر عروسکی مربوط به بچههاست. البته بعضیها هم بچههایشان را آورده بودند، اما این آدمبزرگها بودند که بیشترین مخاطب ما در ایران بودند. داستان این نمایش از کجا شکل گرفت؟ چرا داستانی اینقدر فلسفی درباره مرگ و زندگی؟ درایر: ایده اولیه این نمایش از چندجای مختلف آمده است. ایده دوقلوها از یکی از نمایشهای شکسپیر آمد. من زمانی برای کمپانی شکسپیر کار و دراماتوژی میکردم. داستانهایی برایم پیش آمد که بسیار جذاب بود. این دوقلو و همذاتبودن آدمها خیلی جالب بود. «آدا- آوا» داستان دوخواهر دوقلوی همسان سالخورده است که با هم زندگی میکنند و مسوول یک فانوس دریایی هستند. وقتی یکی از آنها یعنی آوا فوت میکند، خواهر دیگر یعنی آدا سعی میکند با این
مصیبت کنار بیاید. او کمکم این خیال را در سر میپروراند که انعکاس چهرهاش در آینه همان خواهر مردهاش است؛ او به کارناوال هزارتوی آینهها میرود و انعکاس خودش را به خانه میآورد که این کار نتایج بدی دارد. نمایشنامه «کمدی اشتباهات» اثر«ویلیام شکسپیر» که درباره دوقلوهاست، این ایده را به همراه داشت. از سوی دیگر، ساختار سینمایی «سرگیجه» ساخته «آلفرد هیچکاک»، ایدهای دیگر بود که به من کمک کرد. از سوی دیگر من قبل از این نمایش، مادربزرگم را از دست دادم. در این مدت شاهد بودم که پدربزرگم چطور با این قضیه کنار میآید. این داستان، قصهای جهانی درباره به سوگ عزیزی نشستن است؛ اینکه چه حسی به آدم دست میدهد وقتی بخشی از وجودش را از دست میدهد و اینکه چطور یاد میگیرد به زندگی ادامه دهد. پدربزرگ من بعد از ازدستدادن مادربزرگ چطور در مراسمهای مختلف رفتار میکرد و بعد، اینکه او انگار دارد همچنان با مادربزرگم زندگی میکند و او را در کنار خود دارد، باعث شد من به موضوع مرگ هم فکر کنم. این یکجور داستان عمیق درباره زندگی و مرگ است؛ نگاهی شاعرانه که میتوان به مرگ داشت. درایر: بله میتواند
اینگونه هم باشد. فورنس: بیشتر عصاره این داستان مهم است که تو یک مضمون بزرگ را تبدیل به یک نمایش عروسکی کنی. ما در آدا- آوا این کار را کردیم که مفهومی اینطور گسترده و فلسفی را گرفتیم و سعی کردیم تا آن را به صورتی کاملا ساده در قالب یک نمایش عروسکی نشان دهیم. میلر: این نمایش سادهشده ایده یا فلسفه بزرگی است که ما سعی کردیم نشان دهیم. البته فکر میکنم در هنر عروسکی سادهسازی نگوییم، بهتر باشد. بگوییم که سعی کردیم پردهها و زواید را کنار بزنیم و اصل و مغز آن فکر و ایده را روی صحنه بیاوریم. آنچه نقطه اصلی است و ما باید ببینیم را به صورت آشکار ببینیم. ما قرار است به مغز آن فکر و اندیشه بزرگ وارد شویم. این ما را به قصه نزدیکتر میکند. آن قصه را ملموستر میکند. در هنر عروسکی وقتی برای اینکه چیزی را اضافه کنیم و چیزی بیهوده بگوییم، نداریم. همهچیز باید بدون هیچ اضافاتی گفته شود. این نوع نمایش به ما کمک میکرد تا به روح آنچه قرار است برسیم، نزدیک شویم. ظاهرا کایل تو برای اولینبار ایمیل جشنواره را گرفتی و بعد از خواندن ایمیل، میلیونهاپرسش در ذهنت ایجاد شده که البته همه
راههای آمدن به ایران بوده است. در نهایت گروه تصمیم گرفت به ایران بیاید. وکتر: ما داشتیم روی نمایش تازهمان که قرار است در موزه هنرهای معاصر «شیکاگو» به صحنه ببریم، کار میکردیم. این موزه؛ تابستان ما را مورد حمایت قرار داده بود. «ایمیل» جشنواره تئاتر عروسکی را که گرفتم، دلمان میخواست به ایران بیاییم و شرایط جشنواره را درک کنیم به همین دلیل برنامههایمان را هماهنگ کردیم و تصمیم گرفتیم بیاییم. فقط نگران بودیم که نتوانیم وسایلمان را به ایران بیاوریم. از سوی دیگر، اخبار بدی هم درباره عراق منتشر میشد اما اطرافیان ما و کسانی که با ایرانیها در ارتباط بودند، به ما گفتند هیچجای نگرانی نیست. به جز این، ستاد برگزاری جشنواره هم خیلی خوب با ما برخورد کرد. آنها بهسرعت به ایمیلهای ما جواب میدادند و به ما اطمینان دادند که جای نگرانی نیست. میخواستیم همه اعضای گروه را در این سفر همراه خود بیاوریم، احساس مسوولیت میکردیم. درایر: آمریکاییها درباره زندگی ایرانیان چیز کمی میدانند. اما در کنار ما ایرانیانی بودند که مقیم آمریکا هستند، ما با آنها صحبت کردیم و اطلاعات خوبی
بهدست آوردیم. ما بیشتر نگران بخش فنی نمایش بودیم، اما با اجرای اول، همه نگرانیهایمان از بین رفت و این اجرا بهترین اجرای گروهمان در طول چندسال فعالیتمان بود. چطور گروه شما برای این اجرا انتخاب شد؟ وکتر: گروه ما از سوی یکی از اعضای دبیرخانه به جشنواره معرفی شده بود که ما را میشناخت. ظاهرا از سوی دبیرخانه درباره گروههای عروسکی آمریکایی جوان سوال شده بود و او هم با توجه به اینکه کار ما را دیده بود، ما را معرفی کرده بود. اعضای دبیرخانه هم ظاهرا بعد از چککردن سایت و آثارمان متوجه شده بودند کار گروه ما قابل اجرا در این جشنواره است. فورنس: کسی که ما را به این جشنواره معرفی کرده بود، کارمان را در چندجشنواره دیده بود و همچنین یکی دیگر از اعضای دبیرخانه که هماهنگی را انجام میداد هم کاری از ما در یک جشنواره بینالمللی تئاتر عروسکی «فیلادلفیا» دیده بود و در نهایت گروه ما برای شرکت در جشنواره انتخاب شد. پس پیش از این، با مبارک و جشنواره تهران آشنایی نداشتید. میلر: نه. برای اولینبار بود که مبارک را دیدیم و با او آشنا شدیم.
جشنواره عروسکی تهران مبارک را چطور دیدید؟ درایر: خیلی تاثیرگذار بود. وکتر: این حمایتی که از ما شد، برایمان جالب بود. ما در کشورهای مختلفی اجرا داشتیم. حتی در کشور خودمان هم اجرا داشتیم اینطور حمایت نشده بودیم. اینکه اینقدر به هنرمندان نزدیک شویم، معاشرت کنیم و درباره گروههایمان با هم صحبت کنیم، اتفاق مهمی بود. اینکه جشنواره اینطور از سوی مسوولان مورد حمایت قرار میگیرد هم برایمان جالب بود. میدانستید اولین گروه آمریکایی هنری هستید که بعد از 30وچندسال به ایران میآیید؟ قبل از حضور این گروه در ایران قرار بود ارکستر بزرگ پیستبورگ به ایران بیاید که به دلیل یکسری ناهماهنگیها به تعویق افتاد و در نهایت به گروه سینمای دستی رسید. درایر: ما فکر میکردیم کم اتفاق افتاده که گروههای آمریکایی به ایران بیایند. اما اینکه اولین گروه باشیم را بعد فهمیدیم. ما درباره گروه پیستبورگ شنیده بودیم. وکتر: اینکه اولین گروه هنری آمریکایی هستیم که بعد از سالها به ایران میآید را ما در ایران متوجه شدیم. فورنس:
اینکه داریم به ایران میآییم، برای ما اتفاق بزرگی بود. از خانه که داشتیم میآمدیم، بسیار هیجانزده بودیم. اما یک اتفاق بسیار بزرگ که ما از آن خبر نداشتیم، در تهران و در سالن اصلی «تئاترشهر »رخ داد؛ آن هم استقبال مردم ایران از کار هنریمان بود. این حجم تماشاگری که کار ما را دیدند و از ما میخواستند درباره تکنیکمان صحبت کنیم، بیش از اندازه جالب بود و بسیار هیجانزده شدیم. از فرهنگ و هنر ایرانی هم تا جایی که شنیدهام اطلاع زیادی نداشتید. فقط انگار کارهای بهرام بیضایی را دیده بودید؟ میلر: نه اینطوری نبود که خیلی بیاطلاع باشیم. یکی، دوفیلم ایرانی و کتاب خوانده بودم. درباره ایران هم چیزهایی خوانده بودم. فیلمهای پناهی را دیده بودم. درایر: من هم از سینمای ایران اطلاعاتی داشتم ولی از تئاترش چیزی نمیدانستم. ما قبل از اینکه بیاییم، خانمبرومند را نمیشناختیم. تنها میدانستیم ایشان مدیر جشنواره هستند. اما وقتی آمدیم، توانستیم فیلم «شهرموشها» را هم ببینیم. فورنس: ما بعد از دیدن «شهر موشها» فهمیدیم با «جیم هندرسن» ایران که «مافت شو» را راه
انداخته، روبهرو هستیم. میلر: وقتی فیلم «شهر موشها» را دیدیم، برایمان جالب بود کسی با اینهمه کاری که داشت، وقتش را گذاشته تا فیلمی خوب و دیدنی بسازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.