|

در حاشیه فیلم «خانوم» ساخته تینا پاکروان

ماندن به‌جای ترک‌کردن

سحر عصر‌آزاد

فیلم سینمایی «خانوم» به زنانی در مرکز بحران روابط زناشویی می‌پردازد که ماندن را انتخاب می‌کنند، بدون آنکه سرانجام قطعی انتخابشان معلوم باشد؛ مثل زندگی. اولین فیلم تینا پاکروان بر اساس فیلمنامه‌ای مشترک با لیلا لاریجانی ساخته شده است؛ نویسنده‌ای که فیلمنامه‌های «قصه پریا»، «من مادر هستم» و «خواب‌زده‌ها» را به‌طور مشترک به نگارش درآورده است. فیلمنامه اپیزودیک «خانوم» با ساختاری متعارف به قصه سه زن از طبقات اجتماعی مختلف (مرفه، متوسط و فرودست) می‌پردازد که هر سه درگیر بحران‌های خانوادگی هستند. زنانی که تمایز یا ویژگی خاصی در ظاهر ندارند اما تفاوت آنها در نوع عملکردشان است؛ اینکه به‌جای اولین انتخاب و ترک‌کردن خانه و زندگی و همسر در بحران‌های معمول و غیرمعمول زناشویی، می‌مانند و همین مهم‌ترین ویژگی شخصیتی‌شان است بدون آنکه معلوم باشد به نتیجه مثبت و روشنی می‌رسند. پرداختن به این ویژگی شخصیت‌پردازانه در یک فیلم به‌خصوص از وجه رفتارشناسی زنان امروز اهمیت خاصی دارد. در جامعه امروز که زنان بیشتر با اجراگذاشتن مهریه و بی‌مهری به ذهن می‌آیند ارجاع دادن به زنانی از نسل جدید که هستند اما در سایه مانده‌اند، دغدغه قابل احترامی است. اپیزود اول فیلم به قصه ناهید (شقایق فراهانی) و حمید (سیامک انصاری) از طبقه مرفه می‌پردازد که در ‌گیرو‌دار ورشکستگی مرد تصمیم به فرار از دست طلبکاران و رفتن به ترکیه می‌گیرد. این اپیزود قصه شب آخری است که این زوج در خانه‌ای سر می‌کنند که قرار است فردا بانک ضبط کند و مرد هم عازم سفر است. از قضا این شب آخر، سالگرد ازدواج ناهید و حمید هم هست و همه طراحی‌ها به‌گونه‌ای انجام شده که چند رویداد دراماتیک با هم تلاقی کنند که همین تلاقی و پر‌رنگ‌شدن بار دراماتیک این موقعیت نمایشی، از رئالیسم آن کاسته و ازپیش‌تعیین‌شده‌بودن همه‌چیز را از پس ذهن نویسنده به رخ می‌کشد. نکته دیگر درخصوص شخصیت ناهید است که کنش و واکنش‌ها، رفتارها و حرف‌هایش از موقعیت بحرانی‌ای که در آن قرار دارد، فاصله دارد. جشن سالگرد ازدواج؛ آن هم شبی که شوهر قصد سفر یا درواقع ترک دارد با شادی خاصی که زن دارد، کیک و شمع و فشفشه و اصرار به عکس‌گرفتن و... در یک موقعیت عادی هم نمایشی است چه برسد به موقعیت دراماتیک این زوج. علاوه‌بر آنکه ناهید حرف‌های ضدونقیضی می‌گوید که نه برآمده از احساس است نه منطق و بیشتر به هذیان می‌ماند تا تلاشی ناکام برای نگه‌داشتن حمید. دیالوگ‌هایی هم که بین دو کاراکتر ردوبدل می‌شود بیش از آنکه برآمده از موقعیت آنها باشد نمادین و طراحی‌شده به نظر می‌آید و حاصل یک بده‌بستان عاطفی در نقطه صفر یک رابطه نیست. اپیزود دوم به قصه یلدا (اندیشه فولادوند) و خسرو (اشکان خطیبی) می‌پردازد که با یک کد به قصه قبل پیوند خورده و چندساعت از زندگی آنها را به تصویر می‌کشد؛ زندگی‌ای که از بیدارشدن شوهر آهنگساز دایم‌الخمر و جست‌وجوی او برای پیداکردن الکل در خانه آغاز می‌شود و شب‌هنگام با فروش پیانو برای فراهم‌کردن پول خرید الکل به پایان می‌رسد. در رابطه بیمارگون خسرو و یلدا که یک فیلمنامه‌نویس است با گذر زمانی چندساعته فقط این رابطه به شکل عرضی بسط پیدا می‌کند و کمتر درباره کم‌و‌کیف این زندگی و رسیدنشان به این نقطه اطلاعاتی داده می‌شود. اما شخصیت یلدا زیرلایه‌های ظریفی دارد که تفاوت جنس و پرداخت او را با زن اپیزود قبل به‌خوبی نمایان می‌کند. زنی با حساسیت‌های زیرپوستی و کاراکتری درونگرا که زیرلب حرف‌زدنش با نویسنده‌بودنش نسبتی ملموس دارد، زنی که به راحتی به شوهر لاابالی‌اش توهین نمی‌کند و صبر و حوصله‌ای دارد که ماندنش را در مرداب این زندگی باورپذیر جلوه می‌دهد. اپیزود سوم قصه طوبا (پانته‌آ پناهی‌ها) و رضا (امین حیایی) است که شوهر دست‌هایش را در یک حادثه از دست داده و خرج زندگی بر دوش زن است که در بیمارستان کار می‌کند. در شبی که زندگی این زوج به تصویر درمی‌آید شوهر افسرده سکوت کرده و یک حس بد، طوبا را دلنگران می‌کند تا نیمه‌شب سرآسیمه از بیمارستان به خانه بیاید و رضا را به قصد خودکشی روی ریل قطار ببیند و همه تلاش‌اش را بکند تا در آخرین لحظه او را از این کار منصرف کند. به نظر می‌آید بین اپیزودهای فیلم این قصه هم به جهت دراماتیک و پرداخت رابطه و موقعیت زوج‌محوری قوام بهتری دارد هم به جهت شخصیت‌پردازی زن. زنی که البته به واسطه بازی تاثیرگذار پناهی‌ها مخاطب را بیشتر درگیر می‌کند تا در لحظات کند و ساکنی که می‌توانست ریتم بهتری داشته باشد، با حس درونی طوبا همراه شده و حس بد و دلنگرانی‌اش را - که گریه نوزادان بیمارستانی نشانه بیرونی آن است - باور کند و منتظر یک اتفاق بد باشد. در این سه اپیزود در کنار شخصیت‌های زن که با وجود مشترک بودن بطن موقعیت بحرانی در یک سطح قرار ندارند و از قوت و ضعف برخوردارند، کاراکترهای مرد نیز حضور متفاوتی دارند. مرد اپیزود اول ترسو و بی‌مسوولیت است همانطور که از دادن دیه کارگر کارخانه‌اش (رضا) سر باز زده و به گفته ناهید از جنس مردانی است (وقتی کم میارن فرار می‌کنن) که تیپی معمول و آشناست. آهنگساز دایم‌الخمر اپیزود دوم نیز بیشتر یک تیپ است تا شخصیتی پرداخت‌شده، هرچند بازی ظریف خطیبی ابعادی همچون ضعیف‌النفسی و آسیب‌پذیری درونی را به او داده است. اما رضا کاراکتری است آسیب‌دیده که با انتخاب مرگ، جسارت و ترس توأمان را در مرد اپیزود سوم به رخ می‌کشد و در واقع نقطه تعادل مردان فیلم است که مانع از یک‌وجهی شدن زاویه نگاه فیلم به مردان و طبعا جانبداری غیراصولی از حقوق زنان می‌شود. «خانوم» فیلمی است که هرچند به عنوان نخستین تجربه نقاط قوت و امتیازی دارد اما با نگاهی دقیق‌تر به وجوهی همچون شخصیت‌پردازی زنان که حضوری برجسته و محوری در فیلم دارند و توزیع مناسب درام بین اپیزودها می‌توانست چند گام جلوتر باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.