|

پیتر ستلر، کارگردان «اردوگاه اشعه ایکس» در گفت‌وگو با «شرق»

«معادی» با سینمای ایران آشنایم کرد

آرش مدرسی، لندن

نسلی جدید از کارگردانان آمریکایی با عینکی جهانی‌تر پا به عرصه گذاشته‌اند. آنان از همان آغاز با سینماگرانی بین‌المللی کار می‌کنند و این لاجرم رنگ دیگری به کارشان می‌دهد. پیتر ستلر از چنین نسلی می‌آید. چنان‌که در این گفت‌وگو می‌خوانید او مدام تاکید می‌کند این نوع نگاه جهانی و تلاش برای فراتررفتن از آنچه خود او «رویکرد محلی‌مآب» می‌خواند در مرکز کارش قرار دارد. اما مهم‌تر آنکه ستلر در مورد مساله‌ای جهانی فیلم می‌سازد که در بسیاری از فیلم‌های آمریکایی کاملا «محلی» و یک‌طرفه به آن نگاه می‌شود: جنگ‌های آمریکا در خاورمیانه در بیش از 10سال گذشته. چنانچه از صحبت‌های او پیداست، همکاری با پیمان معادی، بازیگر ایرانی، نقش مهمی در شکل‌دادن به شالوده‌ اولین فیلمش، «اردوگاه اشعه ایکس» داشته است. داستان فیلم در اردوگاهی موقتی به همین نام می‌گذرد که بخشی از زندان مخوف آمریکا در خلیج گوانتاناموی کوباست. ماجرای اصلی آن دوستی غریبی است که بین دوشخصیت اصلی شکل می‌گیرد: یکی سربازی با بازی کریستین استوارت که به‌خصوص پس از بازی در مجموعه فیلم‌های «گرگ‌ومیش»، به ستاره‌ای محبوب بدل شده است و دیگری یکی از زندانیان گوانتانامو با نقش‌آفرینی معادی. از همین خط داستانی می‌توان فهمید با فیلمی متفاوت از آثاری همچون «سی‌دقیقه پس از نیمه‌شب» (نامزد اسکارهای بهترین فیلم، کارگردانی و فیلمنامه در ۲۰۱۲) روبه‌رو هستیم. ستلر به‌همراه «اردوگاه اشعه‌ایکس» در جشنواره فیلم لندن به‌سر می‌برد و همین بهانه‌ای برای نشستن پای صحبتش. بود زمانی که شنید از طرف روزنامه‌ای ایرانی می‌آیم، با ذوق گفت: «پس بالاخره یک‌نفر به‌جای کریستین، راجع‌به پیمان سوال خواهد کرد.» و هنوز ضبط را روشن نکرده بودم که چند صفت تحسین‌آمیز در مورد معادی به‌کار برد. با هم در مورد تفاوت فیلمش با سایر فیلم‌های جنگی گذشته و حال، ارتباطش با خاورمیانه و نقش معادی در فیلم صحبت کردیم. «جنگ علیه تروریسم» و تحولات خاورمیانه از اصلی‌ترین رویدادهای زمان ما بوده‌اند. چه شد که شما به‌عنوان فیلمساز تصمیم گرفتید به آنها بپردازید؟ رویدادهای ۱۱ سپتامبر و حملات به «مرکز تجارت جهانی در آمریکا» ویژگی شگفت‌انگیزی داشتند. ما جلو چشمان خودمان شاهد وقوع تاریخ بودیم و این تجربه‌ای خیلی غریب و سوررئال است. بعد ناگهان شاهد بودیم که همه عازم جنگ شدند. من از همان‌موقع با خودم فکر می‌کردم که «خب، این قرار است سه‌دهه‌ بعدی زندگی آمریکا و احتمالا جهان را شکل دهد» و همین هم شد. این وقایع به جهانی که ما در آن زندگی می‌کنیم شکل داده‌اند. اما درعین‌حال به نظر من می‌آمد که در آمریکا هیچ‌کس به شیوه‌ هنری یا احساسی به این رویدادها نپرداخته است. ما عازم جنگ شدیم و اوضاع پس از مدتی فروکشید. اعتراضاتی کردیم و بعد یک‌جورهایی متوقف شدیم و دیگر هیچ‌کس حرفی از این ماجرا نمی‌زد. انگار زخمی بود که رویش را پوشانده بودیم و هیچ‌وقت به آن نمی‌پرداختیم. بخشی از علاقه‌ من کاوش در این زخم است. احساس من این بود که هیچ‌کس در این مورد صحبت نمی‌کند. همین در مورد زندان گوانتانامو هم صدق می‌کند. در ابتدا که این زندان باز شد، خیلی‌ها برآشفته شدند اما در آخر همه از صحبت راجع به آن خسته شدند. بیایید راجع‌به بعضی فیلم‌هایی که در این زمینه ساخته‌ شده‌اند، صحبت کنیم. «سی‌دقیقه پس از نیمه‌شب» خیلی سروصدا کرد. سریال «هوم‌لند» را داریم که سری جدیدش دارد می‌آید. «یک مشت دروغ» را داشتیم. اما شما رویکرد متفاوتی اتخاذ کرده‌اید. نظرتان راجع‌به این فیلم‌های پیشین چیست؟ به نظرتان چه کار متفاوتی باید انجام می‌شد؟ من هیچ‌وقت نمی‌خواستم فیلم‌های مستقیما جنگی بسازم. اصلا نمی‌فهمم که چنین چیزی امروز دیگر چه موضوعیتی دارد. «سی دقیقه...» فیلم محشری است و من به‌عنوان کارگردان خیلی این کار را دوست دارم. اما «سی دقیقه...» فیلم سنتی جنگی است. داستان این است که سربازان می‌روند در صحنه و آدم بدها را می‌کشند و به یک پایان قهرمانانه می‌رسیم. احساس من این بود که بارها و بارها داستان‌های اینچنینی را دیده‌ایم. انگار اصلا یک تئوری فیلم دارد در این مورد پا می‌گیرد. همین داستان را صدسال است، تعریف می‌کنیم. شخصیت‌ها به جنگ می‌روند، بر شرایط سخت غلبه می‌کنند، آدم بدها را می‌کشند و ما پیروز می‌شویم. اما این جهانی نیست که من می‌بینم یا جهانی که در آن زندگی می‌کنم. من دوستان خودم را می‌بینم که از جنگ برمی‌گردند و احساس قهرمانی نمی‌کنند. اوضاعشان خراب است. از نظر احساسی در وضعیت خیلی غریبی هستند. زندگی‌هاشان نابود شده و به نظر من جنگ در قرن بیست‌ویکم و پس از ۱۱سپتامبر بسیار متفاوت است. دیگر آن چیزی که بود، نیست. خب، قبل از این، جنگ ویتنام را داشتیم. من علاوه‌بر بخش انسانی خیلی علاقه‌مند به جنبه‌ سینمایی مساله هستم. خیلی‌ از فیلم‌های عالی در مورد جنگ ساخته شده‌اند. فرانسیس فورد کوپولا و الیور استون را داریم. شما صحبت از تغییری در برخورد هنری به جنگ می‌کنید و در ضمن تغییر در نوع خود جنگ‌ها. این تغییر کجاست؟ در ضمن، خود شما به‌عنوان کارگردان هیچ‌وقت علاقه‌مند فیلم‌های جنگی قدیمی بوده‌اید؟ من خیلی فیلم‌های قدیمی جنگی را دوست دارم. ببینید، حرف من این است که به‌عنوان هنرمند همیشه سعی می‌کنم حرف جدیدی داشته باشم. من عاشق انواع و اقسام فیلم‌ها هستم. عاشق تریلری کلاسیک یا فیلم ترسناکی با سبک‌وسیاق قدیمی اما وقتی کسی می‌خواهد فیلم بسازد، موضوع باید معنایی برای کارگردان داشته باشد. نمی‌شود فقط چیزی باشد که از آن لذت می‌بریم. باید بخشی از روح آدم باشد. من می‌خواستم داستانی بگویم که تابه حال ندیده بودم و می‌خواستم آن را به شیوه‌ای بگویم که تابه‌حال نشنیده بودم به‌خصوص در مورد گوانتانامو. من عاشق فیلم‌هایی هستم که مطابق با انتظارات بیننده نیستند. وقتی مردم از گوانتانامو صحبت می‌کنند، فکر می‌کنند قرار است فیلم خیلی خشنی ببینند که پر از شکنجه باشد. اما تحقیقاتی که من کردم نشان داد گوانتانامو در حال حاضر جای خیلی حوصله‌سربر و زندان خیلی نهادینه‌شده‌ای است. من مجذوب این شدم که چطور انتظارات خودم از آن جهان بسیار متفاوت از آن چیزی بودند که در عمل دیدم و این دقیقا همان سفری است که شخصیت کریستین در فیلم طی می‌کند. او آمده تا تجربه‌ کلاسیک سربازان را داشته باشد. یعنی برود و در جایی بجنگد و کار مهمی انجام دهد. اما او سر از جایی درمی‌آورد که بسیار متفاوت از آن چیزی است که فکرش را می‌کرد. او در جایی دنبال هدف است که هدف بسیار گمراه شده. بگذارید کمی از خاورمیانه و ایران به طور کلی صحبت کنیم. شما در این فیلم به این منطقه پرداخته‌اید و استفاده‌تان از پیمان معادی هم تجربه‌ جدیدی برای شما بوده است. ارتباط‌تان با خاورمیانه چطور بود؟ آیا نظراتتان پس از ساخت فیلم عوض شد؟ منطقه‌ ما همیشه در اخبار هست اما آمریکایی‌ها کمتر این فرصت را پیدا می‌کنند تا رابطه‌ای نزدیک با مسایل و آدم‌های کشوری مثل ایران داشته باشند. شما کاملا حرف درستی می‌زنید. به نظرم این فیلم تا حدود زیادی به این موضوع مربوط می‌شود. به شخصیت کریستین که نگاه کنید، می‌بینید مساله‌، آن چیزهایی است که این شخصیت در معرضشان قرار می‌گیرد. آدم آن چیزی را که نداند، نمی‌فهمد و اینجاست که من تا حدود زیادی، از رویکرد محلی‌مآب آمریکایی‌ها آزرده‌خاطر هستم. آخر، کل جهان با این عظمت وجود دارد و بخش اعظم آمریکا هیچ‌چیز در این مورد نمی‌داند. ما در فیلم گروهی خیلی عالی‌ای به‌نام «شورای مسایل عمومی مسلمانان» داشتیم که کمک کردند، مطمئن شویم تصویرمان از اسلام دقیق است. آنها سعی نکردند فیلم را به جهت خاصی پیش ببرند اما می‌خواستیم با آنها ارتباط داشته باشیم تا مطمئن باشیم تصویری که می‌دهیم صادقانه است. صحبت‌های خیلی جالبی در این مورد داشتیم و من به این نتیجه رسیدم که بزرگ‌ترین مشکلات به دلیل نوعی شکاف فرهنگی بین غرب و شرق هستند. نمی‌دانم چرا این‌طوری است. فکر می‌کنم به این خاطر که از نظر فرهنگی تفاوت‌هایی داریم. غذاها کمی متفاوتند (با لبخند)، چیزهای کوچک متفاوند. این است که این فضا برای کسی که وسط آمریکا بزرگ‌شده بیگانه است و به نظرم این باعث می‌شود بین‌مان فاصله بیفتد. این فیلم تا حدودی در مورد درهم‌شکستن این دیوارها است. ما می‌گوییم این دختر از شهری کوچک آمده و با این مرد روبه‌رو می‌شود که از جایی در خاورمیانه آمده و فکر می‌کند خب، این آدم حتما خیلی از من متفاوت است اما درواقع این‌طور نیست. می‌دانید موضوع شگرف کجاست؟ وقتی من بالاخره با پیمان ملاقات کردم و او را از نزدیک شناختم. من هم دقیقا همین تجربه را داشتم. ایشان اهل ایران بود. خب من ایرانی‌های بسیاری می‌شناختم که در لس‌آنجلس زندگی می‌کردند اما هیچ‌کسی را نمی‌شناختم که در تهران زندگی کند. آشنایی و صحبت با او راجع‌به دوستان، زندگی و فرهنگش در ایران من را به این نتیجه رساند که زندگی او چقدر شبیه زندگی من است. هیچ فرقی در اینجا در کار نیست. مشکل اینجاست که اموری مصنوعی اختراع می‌شوند، بعضی کلیشه‌ها وسط می‌آیند و بین ما مرز می‌کشند. به نظرم کل این فیلم برای شخص من این بود که آدم باید با فردی دیگر آشنا شود و وقتی آشنا شدی، می‌بینی که بسیار بیشتر از آنچه فکر می‌کردی نقطه اشتراک دارید. می‌خواستم درمورد پیمان معادی سوال‌های بیشتری از شما بپرسم، اما پیش از آن دوست دارم بدانم قبل از آشنایی با او اصلا با سینمای ایران آشنایی داشتید؟ خیر، به هیچ‌وجه. می‌دانستم که فیلم‌هایی در ایران ساخته می‌شود، اما اصلا خبر نداشتم که جهان سرزنده و پرنشاط هنری و سینمایی در ایران موجود است. از آن به بعد دیگر شیفته‌ سینمای ایران شدم. اصغر فرهادی بی‌نظیر است، عاشق فیلم‌های او هستم. فیلمی که پیمان ساخته، «برف روی کاج‌ها» را هم دیدم که شاهکار است، فیلم محشری است. در ضمن بسیار هیجان دارم فیلم «قصه‌ها» را ببینیم؛ این فیلم در جشنواره لندن نیز هست و پیمان نقش کوچکی در آن دارد، او به من گفت حالا که اینجا هستم حتما این فیلم را ببینم. نکته‌ جالبی که من واقعا به آن علاقه‌مند هستم این است که تمرکز دقیقا بر آن چیزی است که من دوست دارم: شخصیت‌ها، روابط بسیار پیچیده و بالاوپایین‌های زندگی. دوباره باید بگویم که آدم آزرده‌خاطر می‌شود که در دنیای بیرون کمتر از این چیزها راجع‌به ایران می‌شنوی. همیشه وقتی به خارج سفر می‌کنم و در هتل به تماشای اخبار می‌نشینم، برایم خیلی جالب است که حتی وقتی اخبار به انگلیسی است محتوایش با اخبار در آمریکا خیلی تفاوت دارد. این اوضاع مرا آزرده‌خاطر می‌کند و این احساسی بود که هنگام پا‌به‌سن‌گذاشتن و بزرگ‌شدن در آمریکا و آموختن راجع‌به جهان داشتم. برایم غریب بود که چرا بسیاری از مردم در آمریکا خود را به‌عنوان بخشی از جهان نمی‌بینند. تصورشان این است که آمریکا یک‌طرف است و بقیه‌ جهان طرف دیگر. اما به‌خصوص امروز می‌دانیم که چنین نیست و همه‌چیز به‌گونه‌ای حول یک‌مدار می‌چرخند. چه شد که پیمان معادی را برای نقش انتخاب کردید؟ همیشه می‌خواستید کسی را از آن منطقه انتخاب کنید؟ معلوم است که می‌بایست چنین می‌کردم. ببینید، در فیلم این شخصیت‌ها (شخصیت‌های کریستن و پیمان) از جنبه‌های بسیاری در نقش نمایندگان تمام سربازها و زندانی‌ها هستند. زندانی‌ها از جاهای مختلفی مثل الجزایر، شمال آفریقا و... می‌آیند اما برای اینکه نمادی استعاری از تمامی این مردم داشته باشیم باید بازیگری از خاورمیانه انتخاب می‌کردیم و مدیر انتخاب بازیگری فیلم که اتفاقا همین نقش را در «سی دقیقه...» هم داشت به من گفت نگاهی به پیمان بینداز. من آن زمان «جدایی نادر از سیمین» را ندیده بودم؛ این فیلم را که دیدم، بازی او واقعا تکانم داد. اول از همه، این فیلم محشر و پیمان بازیگر واقعا بزرگی است. اما از آنجا که نقشش در فیلم خیلی جدی و ساکت است، در ابتدا فکر نمی‌کردم مناسب نقش باشد. وقتی با او صحبت کردم و از آنجا که خودش هم نویسنده و فیلمساز است، بسیار هوشمندانه راجع به فیلم صحبت می‌کرد. برخوردی که با شخصیت و داستان داشت واقعا چشمان من را باز کرد؛ از آن‌موقع عاشق او شده‌ام. او را دوست بسیار خوبی می‌دانم. همین چند روز پیش برای افتتاحیه‌ فیلم در نیویورک دیدمش و در حال حاضر راجع‌به بعضی فیلم‌هایی صحبت می‌کنیم که شاید بتوانیم در آنها با یکدیگر همکاری داشته باشیم. به نظرتان او در سینمای خارج از ایران آینده دارد؟ صددرصد همین‌طور است و اتفاقا من سر این موضوع خیلی هیجان دارم. چون همین الان و بعد از «اردوگاه...»، در سریالی در شبکه‌ اچ. بی‌ بازی می‌کند و من هیجان‌زده‌ام که آمریکا او را در نقش‌های انگلیسی‌زبان ببیند. جالب است وقتی با کسانی صحبت می‌کنم که فیلم را ندیده‌اند یا او را نمی‌شناسند، از من می‌پرسند که پیمان انگلیسی هم صحبت می‌کند یا نه و من پاسخ می‌دهم که انگلیسی او عالی است، مثل خیلی‌ها در اروپا یا خاورمیانه. من دوسوال را در قالب یک سوال می‌پرسم. واکنش‌ها در جشنواره‌ ساندانس به فیلم چطور بود؟ خیلی‌ها که راجع‌به خاورمیانه فیلم می‌سازند نگرانند آثارشان به‌نوعی آثار مخاطب خاص دیده شود. سوال دیگر اینکه به‌عنوان فیلمساز، قدم بعدی‌تان چیست؟ این اولین کار بزرگتان بود. باز می‌خواهید به مناطق خارج از آمریکا بپردازید یا اصل کار برایتان جنبه انسانی داستان‌هاست؟ خلاصه بگویید از این‌جا به کجا می‌روید. سوال جالبی است. در ساندانس، من واقعا خوشحال بودم که همه‌کار کریستن و پیمان را تحسین می‌کنند. آنها با شرکت در فیلم کوچکی که اولین ساخته‌ کارگردانش بود اعتماد بزرگی کردند و خوشحالم که هردو، پاسخش را گرفتند. می‌دانید زندان گوانتانامو موضوع سختی برای بازاریابی است، مردم از این موضوع هراسانند. نمی‌دانند مخاطبان آماده‌ شرکت در چنین سفری هستند یا نه. اگر می‌خواستم کمدی بسازم از این حرف‌ها نبود. اما وقتی آدم تلاش کند راه جدیدی طی کند، همه کمی نگرانند. اما پاسخی که در ساندانس گرفتیم عالی بود. درمورد آینده، خب من فیلم‌هایی را که موضوعات بین‌المللی داشته باشند دوست دارم. موضوعات داخلی هم همین‌طور. من اشتهای سیری‌ناپذیری دارم. دوست ندارم برای بازار داخلی کوچک و خاصی فیلم بسازم. ما شهروندان جهان هستیم و من عاشق سفرم. آدم باید فیلمی بسازد که با همه‌ مردم کره‌ زمین صحبت کند. آخر، هنرمند باید چنین قصدی داشته باشد: ساختن فیلمی که بتواند بر همه تاثیر بگذارد، مستقل از اینکه از کجا بیایند، مذهب و زبانشان چه باشد. این چیزها جهان‌شمول و همگانی هستند. همین است که فیلمی مثل «جدایی نادر از سیمین» اینقدر جادویی است و همه با آن ارتباط برقرار می‌کنند. همه می‌فهمند لازم نیست آدم اهل ایران باشد یا بداند زندگی آنجا دقیقا چگونه است. من می‌توانم با این فیلم ارتباط برقرار کنم در حالی که هزاران هزارکیلومتر دورتر بزرگ شدم. این فیلم واقعا خصلتی جادویی دارد، سینما دقیقا یعنی همین؛ پیداکردن این نقطه اشتراک‌ها. وقتی این نقاط پیدا می‌شوند، به نظرم به یکی از قوی‌ترین چیزهای روی کره‌ زمین می‌رسیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.