دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی برگزار کرد
آسیبشناسی آموزش علم اقتصاد
وحید صابری: اوایل هفته جاری دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی برگزارکننده همایشی دو روزه با عنوان «آموزش علم اقتصاد» بود. در این دوروز چهرههای برجستهای حضور داشتند. چهرههایی چون محسنرنانی، محمدسعید نورینایینی، عباس شاکری و... که برخی از آنها مباحث موردنظر خود را چنان با زبان تخصصی مطرح کردند که متاسفانه در روزنامه قابل طرح نبود و برخی نیز صدایشان چندان خشدار ضبط شده بود که امکان ارایه سخنانشان هرچند بسیار پربار بود وجود نداشت. محمدسعید نورینایینی از این دست کارشناسانی بود که سخنانش با وجود تاکید بسیاری از استادان دانشکده بر مهم بودن آنها امکان نشر نیافت. با این حال سعی شد سخنان استادانی که عمومیتر صحبت کرده بودند، در قالب دوصفحه منتشر شود. محسن رنانی سخن امروز من چهار محور کلی دارد. نخست اینکه علم بهطورکلی در ایران امروز به ایدئولوژی تبدیلشده . دوم آنکه آموزش علم بهطور کل و علم اقتصاد بهصورت خاص در ایران اهداف آموزشی خود را محقق نمیکند. سوم بحث قلمروهای دانش و فناوری است و چهارم اینکه در زنجیره تولید دانش ما باید از داده بهسمت علم حرکت کنیم و ما
متاسفانه استعدادهای زیادی را با حرکت در عکس این مسیر از دست میدهیم. از منظر ایدئولوژی هم تعلیم و هم تعلم در ایران به ایدئولوژی تبدیل شده است. ایدئولوژی یعنی انگارههایی که علت دارد اما دلیل ندارد. ما چیزی را قبول میکنیم نه بهعلت استدلالهایی که داریم بلکه به دلیل سابقهای که با آن مساله داریم. اصولا ایدئولوژیها به دلایل دیگری غیراز نگاه متدولوژیک مدرن مطرح میشود. ایمان رابطه فرد را با خالق هستی، دین رابطه فرد را با دیگران و ایدئولوژی رابطه فرد با قدرت را تعیین میکند. دانش در ایران به ایدئولوژی تبدیل شده بهگونهای که جوانان احساس میکنند که اگر دانشگاه قبول نشوند کار خطایی کردهاند. تمام تلاشهای اخلاقی و غیراخلاقی برای ورود به دانشگاه انجام میگیرد و اگر کسی در این مسیر شکست بخورد در مورد او قضاوت اخلاقی منفی صورت خواهد گرفت. از طرف دیگر ما در نظام آموزشی در مورد آموختنیها ایدئولوژیک عمل میکنیم. کدام استاد ولو مومن که در سوسیالیسم تخصص داشته باشد در دانشگاههای ما استخدام شده است؟ کدام رساله در این 20سال اخیر خارج از فضای اقتصاد نئوکلاسیک نوشته شده است؟ اگر بوده با هزار مشکل روبهرو شده است.
من زمانی که میخواستم اولین پایاننامه را در موضوع سرمایه اجتماعی راهنمایی کنم، استادان دیگر بهشدت مخالفت میکردند. یعنی نهتنها اجازه مطرحشدن نظرات مخالف داده نمیشود که حتی با موضوعات میانرشتهای نیز مخالفت صورت میگیرد. 10سال پیش این مساله برای سرمایه اجتماعی وجود داشت و امروز همان رویکرد در مقابل اقتصاد فیزیک وجود دارد. اینها همه انگارههای ایدئولوژیک است و نمیگذارد که تحول و تنوعپذیری دانش راه خود را برود. از منظر ماموریت نظام آموزشی، یونسکو چهار هدف را برای نظام آموزشی تعریف کرده است. اول آموختن را بیاموزد نه اینکه ما را بیاموزد. ما هنوز مهارت آموختن را یاد نگرفتهایم. در اینجا تاکید یونسکو بر سرمایه انسانی است. سرمایه انسانی وقتی میتواند پویا باشد و رشد کند که آموختن از تجارب را یاد گرفته باشد. ضریب هوشی یا IQ دو جنبه دارد: جنبه هوشی و جنبه اندیشهای. که متاسفانه ما در ایران بیشتر بر جنبه هوشی آن سرمایهگذاری میکنیم اما این رویکرد بر جنبه هوشی آن تاکید دارد. دوم: توانایی زیستن را بیاموزد. یعنی توانمندمان کند بهجای دانشمند. در کنار دانشمندی به ما توانمندی بدهد. قابلیتهایی مانند توانایی
نقد، گفتوگو و همکاری جمعی چیزهایی است که باید در الگوی نظام آموزشی در راستای توانبخشی به دانشآموزان و محصلان ارایه شود. در این قسمت تاکید یونسکو بر EQ یا هوش اجتماعی است که شرط لازم تحقق توسعه است. وظیفه سوم آموختن توانایی همزیستی است. اینجا یونسکو بر سرمایه اجتماعی برای بستر توسعه تاکید میکند. وظیفه چهارم آموزش توانایی بهرهبردن از آموزشها برای بهبود حیات را بیاموزد. اینجا بر فناوری و بهبود بازدهی سرمایه تاکید میشود. اگر ما نتوانیم سرمایههای انسانی را برای بهبود شرایط زندگی بهکار بگیریم عملا این سرمایهها را هدر دادهایم. به گمان من نظام آموزشی ما هر چهار وظیفه را کنار گذاشته است. امروز که ما نیروی انسانی فراوانی داریم وقت آن است که نظام آموزشی اولویت خود را از تولید مدرک تحصیلی به تولید تواناییهایی که سرمایه اجتماعی را افزایش میدهد عوض کند. از منظر فناوری، تقسیمبندیهای زیادی وجود دارد. فناوریهای بسیار پیشرفته، پیشرفته، متوسط و سطحپایین یک تقسیمبندی مکانیکی از انواع فناوری است. اما تقسیمبندی حقیقی فناوری بهاینترتیب است که ما چهاردسته قلمرو فناوری داریم. قلمرو سرحدی فناوری، قلمرو پیشرو،
قلمرو پیرو و قلمرو مصرف. در قلمرو سرحدی فناوری ابداع میشود. مانند تجهیزات تازهای که کارخانههای موبایل عرضه میکنند. قلمرو پیشرو کشورهایی هستند که میتوانند فناوریهای تولیدشده را بازتولید کنند. قلمرو پیرو قلمرویی است که میتواند از این فناوریها برای تولید استفاده کند و بهاندازه کافی سرمایه انسانی دارد که بتواند با واردکردن ماشینآلات از آنها بهره گیرد. کارخانههایی مانند ایرانخودرو و بیشتر کارخانههای تولیدی ما. آخرین قلمرو، قلمرو مصرف است که میتواند محصولات فناوری را مصرف کند. مثل استفادهای که از موبایل میکنیم. رسیدن به قلمرو سرحدی مستلزم طیکردن سه قلمرو پیش از آن است. فناوری اتمی برای ما قلمرو سرحدی است. تا زمانی که دو قلمرو پیش از آن را طی نکردهایم، درست نیست که به آن وارد شویم. وارد شدن به چنین زمینههایی یک رشد میلهای و منفرد به بار خواهد آورد که ارتباط سیستماتیک با اقتصاد ما نخواهد داشت. همین تقسیمبندی برای دانش نیز یکسان است. قلمرو سرحدی علم قلمرو نوبلیستها و دانشگاههایی است که نوبلیستها را میسازند. هماکنون در نظام آموزشی معیار مقالات ISI است. این یعنی ما باید برویم در قلمرو
سرحدی کار کنیم درحالیکه قلمروهای قبلی را تسخیر نکردهایم. یعنی ما سرمایهگذاری میکنیم که نیروی انسانی تربیت کنیم که برود برای آنها که در قلمرو سرحدی سیر میکنند کار کند. ما برای قلمرو سرحدی نیروی کار ارزان تولید میکنیم. قلمرو پیشرو قلمرویی است که میتواند از قلمرو سرحدی و اکتشافاتش الگوبرداری کند. معمولا دانشجویان دکترا باید این کار را بکنند یعنی الگوهای نوین علمی را مشاهده کنند و آن را در داخل کشور در بخشهای مختلف پیادهسازی کنند. قلمرو سوم قلمرو پیرو است که معمولا در سطح کارشناسیارشد برای الگوبرداریهای ساده استفاده میشود. میتوانیم تئوری تولیدشده را مصرف کنیم. نمیتوانیم آن را بسط دهیم یا بازتولید کنیم. قلمرو آخر که قلمرو مصرف است دو بعد دارد. یک بعد در سیاستگذاری و دیگری در بصیرت عمومی. یعنی علم باید هم در سیاستگذاریها و هم در تحلیلهای روزمره ما و توانبخشی به جامعه در نقد و تحلیل دولت وارد شود. دانش اگر به این مرحله نرسد به دردی نخواهد خورد. دانش ابزاری است برای بهبود زندگی روزمره ما. ما تمام انرژیهایمان را بر قلمرو سرحدی و قلمرو پیشرو متمرکز کردهایم. من خودم برای خودم تکلیف کردهام که در
قلمرو مصرف کار کنم. یعنی چیزی تولید کنم که به درد سیاستگذار یا بصیرت عمومی بخورد. من باافتخار میگویم که من با 20سال سابقه تدریس، هنوز یک مقاله ISI ندارم. زنجیره دانش از داده شروع میشود تا به حکمت و خردمندی برسد. دیتا دادههای گسسته تکپایه است. دادهها در انبار ذهن ما کنار هم قرار میگیرند و استفاده بیشتر مردم از دانش در همین حد است. مانند گوشدادن به اخبار. داده بهتنهایی به هیچ دردی نمیخورد. اگر ما توانستیم دیتاها را در ارتباط با هم قرار دهیم و از آنها نتیجهای بگیریم آنوقت دادهها به دردمان خواهد خورد. در اینجا ما به اطلاعات میرسیم. اطلاعات، دادههای فرآوریشده است. مانند متوسط طول عمر یا درآمد سرانه و از این قبیل. اما اطلاعات همچنان کارکردی مانند دادهها دارند. بعد از اینکه اطلاعات را در نسبت باهم قرار دادیم و رابطههای علتومعلولی بین آنها را کشف کردیم، وارد عرصه علم شدهایم. وقتی این کشفیات علمی به سایر حوزههای علوم وارد میشود، تبدیل به دانش میشود. وقتی این دانش در فکر و رفتار ما اثر میگذارد به حکمت میرسیم. نظام آموزشی باید بتواند این زنجیره را مرحلهبهمرحله طی کند. اما اتفاقی که
افتاده این است که ما تئوریها را بهصورت دیتا به دانشآموزان ارایه میدهیم. بچههای ما باید این تئوریها را حفظ کنند. این علم نیست چون آن چهار مرحله طی نشده است. این رابطهای که شخص حفظ میکند اگر چارچوب فکری او را بههمریخت دانش است ولی اگر بههم نریخت دانش نیست. حسین راغفر بهدلیل شکلگیری اقتصاد اطلاعات، ما شاهد یک تغییر پارادایم در علم اقتصاد هستیم. بحث اقتصاد اطلاعات در اقتصاد متعارف چندان مورد توجه نبوده و فرض بر این بوده که تمام بازیگران بازار کموبیش اطلاعات یکسانی دارند. این فرض در سالهای اخیر با توجه به اینکه ما در جهان واقع برابری اطلاعات نداریم، نقض میشود. در سال2012 ترنر که یکی از نوابغ اقتصاد انگلیس و ناظم بازارهای مالی انگلستان است، در کتاب خود علت بحرانهای جهانی را نگرش غلط ما به علم اقتصاد میداند و نقش عواملی چون عدالت اجتماعی و رفاه را موردبحث قرار میدهد. اقتصادی که ما در کشور تدریس میکنیم، چندنقص اساسی دارد؛ اولین آنها این است که تاریخ در آن جایگاهی ندارد و این یکی از دلایلی است که بخش زیادی از تولیدات علمی ما تنها در خارج از کشور مورد استفاده قرار گرفته است.
این خود یک اتلاف انرژی و منابع در نظام آموزشی ماست که عمده اقتصاددانانمان تاریخ ایران و اقتصاد ایران را نمیدانند. زمانی که تاریخ حذف شود، مفاهیمی که تدریس میشود به مسایل کشور ما ربطی ندارد. بسیاری از اشتباهاتی که در سالهای اخیر در عرصه اقتصاد صورت گرفته، تکرار اشتباهات گذشته بوده است. کاستی دوم بحث جغرافیاست. من فکر نمیکنم تعداد زیادی از اساتید ما با جغرافیای ایران آشنا باشند؛ جغرافیایی که محدودیتها را در اقتصاد ایران تعیین میکند. نقص سوم بحث سیاست است. یکی از ایرادهای اساسی که به علم اقتصاد متعارف گرفته میشود، این است که کاری به سیاست ندارد درحالیکه جامعه روی شبکهای از قدرت قرار گرفته است اما این نظام قدرت و کنترل جایگاهی در نظام آموزشی اقتصاد ایران ندارند. بعضا مسایلی که در این زمینه مطرح میشوند، مسایل منسوخی است، مانند اولویت دولت یا بازار. کاستی دیگر این است که رشتههای جدیدی که در دنیا مطرح شدهاند، در ایران تدریس نمیشوند، مانند روششناسی در اقتصاد یا فلسفه اقتصاد. غلامحسین حسنتاش اقتصاد انرژی از پنج بعد مهم است. نخست بهدلیل وجود ذخایر عظیم نفتوگاز و سایر پتانسیلهای
انرژی در ایران که متاسفانه به اندازه کافی به آنها پرداخته نشده است. دوم وابستگی زیاد اقتصاد ما به درآمدهای هیدروکربنی و نقش عظیمی که در تامین بودجه ما دارد. سوم نیاز گسترده کشور ما به انرژی با توجه به گستردگی و تنوع اقلیمی و نیز با توجه به رشد اقتصادی. چهارم قرارگرفتن در قلب منطقه ذخایر هیدروکربنی جهان. پنجم اهمیت انرژی در معادلات اقتصادی و ژئوپلیتیک بینالملل. در مورد سابقه رشته اقتصاد انرژی باید بگویم که در جهان صنعتی شوک اول نفتی در سال1973 توجه دنیا را به این رشته جلب کرد و این رشته با سیاستهای کشورهای صنعتی گسترش یافت، در ایران عمدتا تا بعد از شوک سوم نفتی و اولین سقوط قیمت نفت در سال1986 به این مهم توجه نشد. همزمان با این مساله ما تحریمها و جنگ را داشتیم که صادرات نفتی را دچار مشکل کرده بود که این مساله باعث ایجاد نیاز به این رشته شد. ساختار فنی و حضور اکثریتی مهندسین در این صنعت باعث شد که تحلیل درستی از علل سقوط قیمت صورت نگیرد و در نتیجه مدیران از فضای دانشگاهی درخواست کمک کردند که برای اولینبار در سال1370 منجر به شکلگیری یک گرایش در دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران شد. بعدها با حادشدن مسایل
مصرف بالا، یارانهها و دغدغههای محیطزیستی انگیزههای مضاعفی برای توسعه این رشته در دانشگاههای مختلف ایجاد شد هرچند همچنان با کاستیهایی در این رشته مواجهیم. در بخش عرضه دامنه رشته اقتصاد انرژی بسیار گسترده و متنوع است، چه در سطح کلان از جهت رابطه قیمت حاملهای انرژی با شاخصهای اقتصاد کلان و چه در سطح مصرف و تقاضای انرژی. صنعت انرژی صنعت سرمایهبری است و نیاز به سرمایهگذاری زیاد دارد و از این جهت بهرهوری در این صنعت بسیار موردتوجه است. در بازار نیز مسایل پیچیدهای وجود دارد، خصوصا در دودهه اخیر که نفتخام به یک دارایی تبدیل و وارد بازارهای مالی شده و روابط پیچیدهای که بین شرکتهای بینالمللی و شرکتهای ملی نفت وجود دارد و نوع سرمایهگذاریها و قراردادها که ابعاد اقتصادی دارند، همهوهمه نیاز به فراهمآوردن امکانات توسعه این دانش را گوشزد میکنند. ما در توسعه این رشته متاسفانه شتابزده عمل کردیم. بهترین سند برای این گفته این است که ما در دوره کارشناسی اقتصاد، سهواحد اقتصاد نفت و نیرو داریم که این همیشه جزو دروس اختیاری بوده است در حالی که در کشوری با شرایط ما حداقل در رشته اقتصاد، فارغالتحصیل باید
حداقل اطلاعاتی را در این زمینه داشته باشد در صورتی که همین واحد اختیاری هم در بسیاری از دانشکدههای اقتصاد ما سالها ارایه نمیشد که علتش فقر مدرس بود. این نشان میدهد که نخست باید این ضعف برطرف میشد. عدم شناخت مدرسان ما از فضای واقعی انرژی باعث میشود که فارغالتحصیلان ما در این کشور نتوانند آنطور که باید به کشور در این زمینه کمک کنند. بخش تقاضا یکی از اصلیترین چالشها در بحث آموزش و پژوهش این رشته است. متاسفانه همان تقاضای اندکی هم که بعد از شرایط افول قیمت نفت ایجاد شده بود با تغییر مدیران و بالارفتن قیمت نفت فراموش شد و برخورد مستمری با دانش و پژوهش در این زمینه نشد. دلایل این برخورد عبارتند از: حاکمیت نگاه فنی در بخش تولید و عرضه انرژی کشور و خصوصا در صنعت نفت که تقاضای لازم را برای مطالعات اقتصادی فراهم نمیکند. مشکل دوم عدم تداوم در سیاستها و فراموششدن اهداف است. مشکل سوم بستهبودن محیط در صنعت نفت است که ارتباط این صنعت را با رسانهها و دانشگاهها قطع میکند و نهایتا و شاید مهمتر از همه مشکلات و عادات نظام تصمیمگیری این بخش است که اعتنایی به نظام تصمیمسازی ندارد و وقتی نیازی به تصمیمساز
ایجاد نمیکند، تصمیمساز که واسطهایاست میان نظام پژوهشی و نظام تصمیمگیری، تقاضایی برای نظام پژوهشی ایجاد نخواهد کرد. بنابراین ما در توسعه ظرفیتهای این رشته در نظام دانشگاهی مشکل داریم و من عمدهترین مشکل را مشکل مدرس میدانم و معتقدم دانشگاههای ما باید برای رفع این مشکل اقدام کنند. بحث تقاضا هم بیشتر وظیفه دولت و نظام تصمیمگیری دستگاه حاکمیتی و خصوصا زیربخشهای انرژی است که نظام تصمیمگیری خود را باید اصلاح کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.