|

کابوس «ابولا» به روایت کاشف آن:

همیشه «میکروب»ها حرف آخر را می‌زنند

رافائلا فون‌برودو، ورونیکا هکنبروش . ترجمه: احسان سنایی

همیشه «میکروب»ها حرف آخر را می‌زنند
روزی نیست که اخبار تلخ قربانیان «ابولا» به گوش ما نخورد؛ بیماری مرموزی که گرچه بالغ بر چهار دهه از تشخیص آن می‌گذرد، اما مورد اخیر شیوع آن در غرب آفریقا، نزدیک است به یک بحران جهانی بدل شود. طبق آمار «سازمان جهانی بهداشت» (WHO)، «مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های ایالات‌متحده» (CDC) و همچنین دولت‌های محلی، تاکنون بالغ بر هشت‌هزارنفر طی سال میلادی جاری به این ویروس مهلک مبتلا شده‌اند که از این بین، بیش از سه‌هزارو860نفرشان (تا لحظه انجام مصاحبه) جان سپرده‌اند. علاوه‌بر کشورهای لیبریا، سیرالئون و گینه که مبدا این اپیدمی بوده‌اند، مواردی از ابتلای به این بیماری در کشورهای نیجریه، سنگال، ایالات متحده و اسپانیا هم گزارش شده است. در گفت‌وگوی مفصل پیش‌رو، «پیتر پایوت» از اعضای تیم پژوهشی‌ای که در دهه1970میلادی موفق به کشف این ویروس شد، از ماجرای این کشف می‌گوید، از مخاطراتی که می‌توانند «ابولا» را به یک کابوس جهانی بدل کنند و از راهبردهایی که چه‌بسا ما را در مقابله با این تهدید نوظهور یاری کنند. پروفسور «پایوت» شما در کسوت یک دانشمند جوان، عضو همان تیمی بودید که در سال1976 موفق شد ویروس «ابولا» را کشف کند. داستان از چه قرار بود؟ من این ماجرا را خوب به‌خاطر دارم. یکی از روزهای ماه‌سپتامبر بود که خلبانی از خطوط هوایی سابنا، فلاسکی به رنگ آبی روشن برایمان آورد و همچنین نامه‌ای از یک پزشک اهل کینشاسا. (پایتخت کشوری که آن‌موقع اسمش «زییر» بود اما امروزه جمهوری دموکراتیک کنگو نام دارد.) او نوشته بود این فلاسک، حاوی یک نمونه‌ خون از راهبه‌‌ای بلژیکی‌‌ است که اخیرا در یامبوکو (روستای دورافتاده‌ای در شمال این کشور)، به بیماری مرموزی مبتلا شده است. از ما خواسته بود نمونه را آزمایش کنیم و ببینیم آیا ویروس تب زرد است یا نه. این‌روزها گویا فقط در آزمایشگاه‌های فوق‌ایمن می‌توان ویروس «ابولا» را بررسی کرد. آن‌وقت شما چطور از خودتان مراقبت می‌کردید؟ اصلا ما تصوری از اینکه این ویروس چقدر خطرناک است، نداشتیم. ضمن اینکه آن‌‌وقت‌ها آزمایشگاه‌ ایمنی در بلژیک نبود. صرفا روپوش سفیدمان را پوشیدیم و دستکش‌‌هایمان را، فقط همین. فلاسک را که باز کردیم، کلی از محتوای یخش آب شده بود و ظرف یکی‌ از نمونه‌های ویروس هم شکسته بود. خون و خرده‌شیشه روی یخ‌آب شناور بود. آن‌یکی لوله آزمایش را که سالم مانده بود، از این لجن درآوردیم و رفتیم سراغ اینکه به روش‌های متعارف آن‌موقع، ببینیم آیا هیچ عامل بیماری‌زایی در خون پیدا می‌شود یا نه. ولی گویا ویروس تب زرد هیچ ربطی به بیماری آن راهبه نداشت. نه. آزمون تب لاسا و حصبه هم منفی از آب درآمد. همه امیدمان به این بود که بشود ویروس را از نمونه جدا کرد. به همین دلیل هم آن را به موش‌ها و دیگر حیوانات آزمایشگاهی تزریق کردیم. چندروز اول، هیچ اتفاقی نیفتاد. فکر کردیم احتمالا عامل بیماری‌زا، هرچه بوده، به‌دلیل سرمای ناکافی فلاسک، آسیب دیده. ولی حیوانات، رفته‌رفته یکی پس از دیگری از پا درآمدند. تازه داشتیم می‌فهمیدیم که این نمونه، محتوی چه چیز مرگباری‌ است. و کماکان به کارتان ادامه دادید. نمونه‌های دیگری از خون آن راهبه (که او هم تا آن‌موقع جان سپرده بود)، از کینشاسا به دستمان رسید. تازه داشتیم آماده می‌شدیم که ویروس را زیر یک میکروسکوپ الکترونی بررسی کنیم که سازمان جهانی بهداشت به ما سفارش کرد همه‌ نمونه‌ها را به یک آزمایشگاه فوق‌ایمن در انگلستان بفرستیم. اما سرپرست ما در آن‌موقع می‌خواست کار را خودش به نتیجه برساند؛ حالا هرچه می‌خواست، بشود. او شیشه‌ محتوی ویروس را برداشت تا آن را بررسی کند، اما دستش لرزش داشت و شیشه را روی پای یکی از همکارانمان انداخت. شیشه خرد شد. پیش خودم گفتم «ای بخشکی شانس!» فورا همه‌‌چیز را ضدعفونی کردیم و خوشبختانه همکارمان هم کفش‌های چرمی ضخیمی پوشیده بود. هیچ اتفاقی برایمان نیفتاد. و بالاخره موفق شدید به کمک میکروسکوپ الکترونی، تصویری از ویروس تهیه کنید. بله؛ ویروسی که این‌همه مدت پی‌اش می‌گشتیم، هم خیلی بزرگ بود هم خیلی بلند، مثل کرم بود. هیچ شباهتی به ویروس تب زرد نداشت. در عوض بسیار شبیه ویروس فوق‌العاده خطرناک ماربورگ بود. ویروس ماربورگ هم مثل «ابولا»، یک ویروس خون‌ریزی‌دهنده است که در دهه1960، چند تکنسین آزمایشگاهی را در شهر ماربورگ آلمان از پا درآورده بود. آن‌موقع ترسی هم از این موضوع داشتید؟ آن‌‌موقع تقریبا هیچ‌چیزی راجع به ویروس ماربورگ نمی‌دانستم. امروزه وقتی با دانشجویانم در این‌باره صحبت می‌کنم، فکر می‌کنند لابد از عصر حجر آمده‌ام. اما راستش باید به آزمایشگاه می‌رفتم و در یک اطلس ویروس‌شناسی جست‌وجو می‌کردم. چیزی نگذشت که مرکز کنترل بیماری آمریکا نشان داد که این ویروس، نه از نوع ماربورگ، بلکه ویروسی ا‌ست ناشناخته، منتها وابسته به همان ویروس. ضمنا تا آن‌موقع متوجه شدیم که در همین مدت، صدها نفر از اهالی یامبوکو و نواحی اطراف آن در اثر ابتلا به این ویروس از پا درآمده‌اند. چندروز بعد هم شما جزو نخستین دانشمندانی شدید که به زییر اعزام شدند. بله. راهبه‌ای که فوت کرده بود و همچنین سایر خواهران هم‌دوره‌اش، همگی بلژیکی بودند. آنها در یامبوکو، که آن‌موقع بخشی از کنگوی تحت قیمومیت بلژیک محسوب می‌شد، اداره یک بیمارستان کوچک را برعهده داشتند. وقتی دولت بلژیک تصمیم گرفت چند نماینده را اعزام کند، من هم بلافاصله داوطلب شدم. 27سالم بود و تا حدی احساس «تن‌تن»، قهرمان دوره کودکی‌ام را داشتم. و این را هم باید اعتراف کنم که از فرصت پیش‌آمده برای پیگیری یک چیز کاملا تازه، کیفور بودم. یعنی هیچ‌جایی برای ترس یا دست‌کم نگرانی نبود؟ البته برایمان مسجل شده بود که با یکی از مهلک‌ترین بیماری‌های ویروسی‌ای که جهان به خود دیده، طرفیم ولی اصلا این نکته را نمی‌دانستیم که این ویروس از طریق مایعات بدن انتقال پیدا می‌کند. احتمال انتقال از طریق پشه‌ هم مطرح بود. خودمان را با لباس‌های محافظ و دستکش‌های لاستیکی پوشاندیم و حتی یک‌جفت عینک موتورسواری هم قرض کردم که چشم‌هایم را پوشیده نگه دارم. اما در آن گرمای حاره‌ای، محال بود که بتوان از ماسک‌های گاز هم که با خودمان به کینشاسا برده بودیم، استفاده کرد. احتمالا مبتلایان به «ابولا» که من درمانشان می‌کردم، همان‌قدر که از بیماری‌شان درد می‌کشیدند، از دیدن من با آن ظاهرم یکه خوردند. از حدود 10نفر از این بیماران خون گرفتم. خیلی نگران بودم که نکند تصادفا سرنگ را به دست‌وبال خودم بزنم و خودم را هم آلوده کنم. اما ظاهرا از خودتان خوب مواظبت کردید. خب راستش یک‌بار هم بدجور تب کردم، سردرد و اسهال... ... یعنی چیزی مثل همان علایم «ابولا»؟ دقیقا. بلافاصله به خودم گفتم: «لعنتی! خودشه.» ولی بعدش سعی کردم خونسردی‌ام را حفظ کنم. می‌دانستم آن علایمی که من دارم، ممکن است از یک‌چیز کاملا متفاوت و بی‌ضرر هم ناشی شده باشد. واقعا احمقانه بود که بروم دوهفته را در آن چادر قرنطینه وحشتناکی بمانم که در موارد حاد برای ما دانشمندان ترتیب داده بودند. بنابراین در اتاق خودم تنها ماندم و صبر کردم، فقط همین. حتی یک لحظه هم نتوانستم چشمم را روی هم بگذارم، اما خوشبختانه فردایش حالم بهتر شد. همه‌اش یک عفونت گوارشی بود. راستش این بهترین اتفاقی ا‌ست که ممکن است در زندگی‌ کسی روی دهد، مرگ را پیش چشم خودش ببیند، اما در نهایت بتواند جان به درببرد. این ماجرا در آن‌موقع کل رویکرد مرا و کل نگاهم به زندگی را تغییر داد. ضمنا شما هم عضو گروهی بودید که اسم این ویروس را انتخاب کردند. حالا چرا «ابولا»؟ گروهمان آن روز تا دیروقت نشست و در این‌باره بحث کرد. مسلما نمی‌خواستیم اسم این عامل بیماری‌زا را بگذاریم «ویروس یامبوکوم»، چون تا ابد این منطقه را بدنام می‌کرد. نقشه‌ای روی دیوار آویخته بود و سرپرست آمریکایی تیممان پیشنهاد کرد دنبال نزدیک‌ترین رودخانه بگردیم و اسم ویروس را هم همان بگذاریم. این رودخانه، اسمش «ابولا» بود. بنابراین حول‌وحوش ساعت سه یا چهارصبح بود که بالاخره اسمی پیدا کردیم. منتها آن نقشه کوچک بود و فاقد دقت کافی. تازه بعدا بود که فهمیدیم نزدیک‌ترین رودخانه درواقع رودخانه‌ای دیگر است. اما «ابولا» هم اسم قشنگی ا‌ست، این‌طور نیست؟ و عاقبت هم فهمیدید این راهبه‌های بلژیکی بودند که ناخواسته ویروس را به بقیه سرایت دادند. ماجرا چه بوده؟ آنها در بیمارستان‌ خودشان، با سرنگ‌های غیراستریل مرتبا به زنان حامله ویتامین تزریق می‌کردند. به همین ترتیب، خیلی از زنان جوان یامبوکو را هم به ویروس آلوده کردند. به راهبه‌ها گفتیم که چه اشتباه بزرگی کرد‌ه‌اند؛ منتها حالا که فکرش را می‌کنم، می‌بینم تازه خیلی هم مراعاتشان را کردیم. همه کلینیک‌هایی که نه این قاعده و نه دیگر قواعد بهداشتی را رعایت نمی‌کردند، در کل موارد بعدی شیوع «ابولا» نقش موثری داشتند و به گسترش این ویروس سرعت چشمگیری دادند یا حتی ممکن است از همان اول عامل شیوع آن باشند. حتی در همین اپیدمی فعلی «ابولا» در غرب آفریقا هم، متاسفانه باز بیمارستان‌ها همین نقش شرم‌آور را ایفا کردند. بعد از یامبوکو، شما 30سال بعدی زندگی حرفه‌ای‌تان را وقف مبارزه با ایدز کردید. اما حالا باز «ابولا» مشغولتان کرده. آیا انتظار می‌رفت که این بیماری تا این حد همه‌گیر شود؟ نه، به هیچ‌وجه. اتفاقا همیشه خیال می‌کردم «ابولا» در مقایسه با ایدز و مالاریا چندان مشکل‌آفرین نیست، چون موارد شیوعش همیشه کوتاه و متمرکز بود. حوالی ماه‌ژوئن بود که دیگر مطمئن شدم این مورد اساسا با بقیه فرق می‌کند. همان‌ وقت‌ها هم بود که سازمان پزشکان بدون مرز اعلان خطر کرد. ما فلاندری‌ها (ناحیه‌ای در شمال بلژیک) آدم‌های احساساتی‌ای نیستیم اما در آن مقطع واقعا هول برم داشت. برای مقابله با موارد شیوع «ابولا»، شیوه کاملا پذیرفته‌ای وجود دارد: قرنطینه‌‌کردن مبتلایان و پایش دقیق کسانی که در تماس با آنها بوده‌اند. اما چطور شد که فاجعه‌ای که هم‌اینک شاهدش هستیم، اتفاق افتاد؟ راجع‌ به این اپیدمی اخیر، مولفه‌های زیادی وجود داشت که از همان بدو امر آسیب‌رسان بودند. برخی کشورهای دخیل، تازه از شر جنگ‌های مصیبت‌بار داخلی خلاص شده بودند، بسیاری از پزشکانشان گریخته بودند و دستگاه‌های بهداشت و درمانشان عملا ساقط شده بود. مثلا در سال2010، در تمام کشور لیبریا فقط 51 پزشک پیدا می‌شد که از آن‌موقع‌ تاکنون خیلی‌هایشان از «ابولا» جان سپرده‌اند. دیگر اینکه شیوع این بیماری از یک منطقه‌ پرتراکم مرزی بین گینه، سیرالئون و لیبریا شروع شد... ... این دلیل هم مزید بر دیگر دلایل فاجعه شد. از آنجا که مردم آن منطقه دایما در حال ترددند، پیگیری کسانی که با افراد مبتلا در تماس بوده‌اند، فوق‌العاده دشوار بود. ضمنا از آنجاکه مردگان این نواحی از قدیم در همان شهرها و روستاهایی که به دنیا آمده بودند، دفن می‌شوند، تعداد اجساد آلوده به ویروس «ابولا» بسیار زیاد و بنابراین فوق‌العاده واگیردار بود. این اجساد حامل ویروس را در وانت‌ها و تاکسی‌ها بین مرزها جابه‌جا می‌کردند. نتیجه اینکه اپیدمی، دامنگیر مناطق مختلفی شد. این‌دفعه برای اولین‌بار در تاریخ بود که پای این ویروس به ابرشهرهایی مثل مونروویا (پایتخت لیبریا) و فری‌تاون (پایتخت سیرالئون) هم گشوده شد. آیا این بدترین اتفاق ممکن بود؟ در شهرهای بزرگ (و به‌ویژه در مناطق آشفته فقیرنشین) هر چقدر هم که وقت و انرژی صرف کنید، پیدا کردن کسانی که در تماس با مبتلایان بوده‌اند، عملا غیرممکن است. به همین دلیل است که راجع‌به کشور نیجربه هم فوق‌العاده نگرانم. این کشور ابرشهرهایی دارد مثل لاگوس و پورت‌هارکورت و چنانچه ویروس «ابولا» به آنجاها راه پیدا کند و شایع شود، فاجعه‌ غیرقابل تصوری رخ خواهد داد. در حال حاضر آیا کنترل این اپیدمی از دستمان خارج شده است؟ من همیشه آدم خوش‌بینی بوده‌ام اما اکنون فکر می‌کنم دیگر چاره‌ای نداریم جز اینکه دست به هر کاری بزنیم، واقعا هر کاری. بالاخره ایالات‌متحده و چندکشور دیگر کار کمک‌رسانی را شروع کرده‌اند که این خبر بسیار خوبی ا‌ست. اما آلمان و حتی بلژیک باید بیشتر به خودشان بجنبند. تاکنون باید برای همه ما مسجل شده باشد که این دیگر یک بیماری صرفا شایع نیست؛ یک فاجعه انسانی ا‌ست. ما نه صرفا به پرسنل درمانی، بلکه به متخصصان تدارکات، کامیون، جیپ و خواروبار هم نیاز داریم. چنین اپیدمی‌ای می‌تواند ثبات کل منطقه را به‌هم بزند. فقط امیدوارم که بتوانیم این تحولات را تحت کنترل خود داشته باشیم. واقعا هیچ‌وقت فکرش را نمی‌کردم که روزی اوضاع این‌قدر وخیم شود. در شرایطی که هرکسی در معابر شهرهایی مثل مونروویا یا حتی درون تاکسی‌ها در معرض خطر آلودگی ا‌ست، واقعا چه کاری از ما ساخته است؟ لازم است فورا خودمان را با راهبردهای تازه وفق بدهیم. در حال حاضر مددکارها دیگر از پس مراقبت کلیه‌ بیمارانی که در درمانگاه‌ها بستری شده‌اند، برنمی‌آیند. بنابراین پرستارها باید به آن اعضای خانواده که عهده‌دار مراقبت از بیماران خود هستند، یاد دهند که چطور می‌توان حتی‌المقدور از خودشان در برابر بیماری محافظت کنند. این آموزش میدانی، در حال حاضر اصلی‌ترین چالش پیش‌روست. در سیرالئون، محض آزمایش، سه روز وضعیت حکومت ‌نظامی اعلام شد تا روند سرایت بیماری دست‌کم با شیب ملایم‌تری پیش برود. اولش‌ با خودم فکر کردم: «کار کاملا احمقانه‌ای ا‌ست.» اما حالا مانده‌ام «چراکه نه؟» دست‌کم تا وقتی‌که این مقررات از طریق تحمیل قدرت نظامی عملی نشود. این ویروس دارد مدام ساختار ژنتیکی‌اش را عوض می‌کند. هرچه افراد بیشتری به آن مبتلا شوند، احتمال بروز جهش دیگری در آن افزایش می‌یابد... ... که چه‌بسا به شیوع‌ آن سرعت ببخشد. بله، این واقعا یک سناریوی آخرالزمانی‌ است. راستش انسان‌ها صرفا یک میزبان تصادفی برای این ویروس محسوب می‌شوند، نه یک میزبان مطلوب. چندان خوشایند یک ویروس نیست که میزبانش به‌سرعت از پا دربیاید چراکه عامل بیماری‌زا امید دارد درون آن تکثیر شود. برای ویروس خیلی بهتر است که بگذارد ما بیشتر زنده بمانیم. طی نخستین مورد شیوع این بیماری در زییر، بیمارستانی با شرایط ضعیف بهداشتی مقصر بود. امروز هم تقریبا همین اتفاق در حال رخ‌دادن است. آیا حق با «لویی پاستور» بود که گفت: «همیشه میکروب‌ها هستند که حرف آخر را می‌زنند؟» قطعا هنوز با زمان اعلان پیروزی‌مان بر باکتری‌ها و ویروس‌ها راه زیادی داریم. هنوز HIV را هم داریم. شمار فزاینده‌ای از باکتری‌ها دارند علیه آنتی‌بیوتیک‌ها مقاوم می‌شوند و کماکان تصویر مبتلایان به «ابولا» در یامبوکو پیش چشمم است که چطور در خانه‌هایشان از پا درمی‌آمدند و ما هیچ کاری نمی‌توانستیم از پیش ببریم جز اینکه از پا درآمدنشان را تماشا کنیم. اساسا امروزه هم وضعیت همین‌طور است. خیلی اسف‌بار است؛ اما در عین حال برایم انگیزه‌ای شد تا کاری بکنم. من عاشق زندگی‌ام. به همین دلیل است که هرکاری بتوانم می‌کنم تا قدرت‌های جهان را بالاخره به ارسال کمک‌های کافی به غرب آفریقا متقاعد کنم.
www.Spiegel.de

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.