در باب سبک -۵
معاف از تبعات رنج
سوزان سانتاگ. ترجمهی پویا رفویی
گفتن ندارد که ما نسبت به آثار هنری- چه به نمایشها یا رمانها که تصویری از کنشگری وگزینشگری موجودات انسانی به دست میدهند، چه به نقاشیهای جکسون پالاک یا گلدانهای یونانی که در مقام مقایسه بهمراتب از وضوح کمتری برخوردارند- هیچوقت پاسخ زیباییشناختی نابی در اختیار نداریم (جنبههای اخلاقی مترتب در ویژگیهای فرمی نقاشی را، راسکین با تیزبینی در مکتوبات خود درج کرده است). اما واکنش اخلاقی، به همان معنا که در زندگی واقعی نسبت به عملی رفتار میکنیم، چندان برای ما وافی به مقصود نیست. اگر یکی از آشنایان من همسرش را به قتل برساند و (از بعد روانشناختی، حقوقی) قسر در برود، بیتردید من از کوره در میروم، اما وقتی قهرمان «رویای آمریکایی» نورمن میلر همسرش را به قتل میرساند و هیچ عقوبتی نمیبیند، من هم ظاهرا مثل خیلی از منتقدان، بعید است از کوره در بروم. «غیببین»، «عزیز دل» و دیگر آدمهای «بانوی گلهای ما»ی ژان ژنه، از آن دست اشخاصی نیستند که ما بر سر اینکه آنها را به اتاق پذیراییمان دعوت کنیم یا نکنیم، مجبور به تصمیمگیری باشیم. آنها چهرههایی در چشماندازهایی خیالیاند. در ظاهر چنین که برمیآید این امری است
بدیهی. اما رواج داوریهای ادب-آدابدان در نقد ادبی (و فیلم) به زحمت تکرارمکررکردن میارزد. همانطور که خوزه ارتگا ایگاست در «انسانزدایی از هنر» خاطرنشان کرده است، در نظر غالب آدمها لذت زیباییشناختی وضعیتی ذهنی است که بههیچروی نمیتوان از واکنشهای روزمره تمیزشان داد. فهم غالب آدمها از هنر در حکم وسیلهای است که از طریق آن با امور درخورتوجه بشری مواجهه پیدا میکنند. مویه یا شادیکردن بر مقدرات بشری در نمایشها یا فیلمها یا رمانها چندان با مویهها و شادیهای زندگی حقیقی توفیری نمیکند -به جز اینکه تجربه مقدرات بشری در عرصه هنر از ابهام کمتری برخوردار است، در مقام مقایسه بیغرضانهتر و معاف از تبعاتی رنجآور است. همچنین، این تجربه آشکارا بهمراتب فشردهتر است. زیرا حین تجربه لذت و الم همدلانه، آدمها برای اشتیاق مهیاتراند. اما همانطور که ارتگا استدلال میکند: «دلمشغولی به مضامین بشری از اساس با داوری زیباییشناختی جور درنمیآید.»* بهنظرم کاملا حق با ارتگا است. ولی آنجا که او تلویحا میان واکنشهای اخلاقی و زیباییشناختی تمایز قائل میشود، من نمیتوانم فارغالبال از کنار این مطلب بگذرم. من باید
دلایلی اقامه کنم مبنی بر اینکه هنر با اخلاق ربط دارد. یکدلیل آنکه این دو پیوند محکمی با هم دارند این است که هنر به لذت روی خوش نشان میدهد. اما طرفگی لذت اخلاقی ناشی از هنر، از سنخ لذتهای ناشی از معاونت یا معاندت با اعمال نیست. لذت اخلاقی در هنر و در کنارش وظیفهای اخلاقی که هنر عهدهدار آن است، با سرخوشی خردمندانه از آگاهی دست میدهد. * ارتگا در ادامه میافزاید: «اثر هنری از منظر ناظری که در آن چیزی جز تحولات تقدیر یوحنا و مریم یا تریستان و ایزوت را جستوجو نمیکند و چشمش مطابق با همین چشمانداز کار میکند، ناپیدا است. اندوه تریستان فقط آنگاه اندوه است و درخور همدلی، که از زندگی واقعی اخذ شده باشد. اما اثر هنری فقط آنگاه اثر هنری است که واقعی نباشد... اما در شماره اندکاند آدمهایی که جهاز ادراکی خود را با آبگینه و لوح شفافی سازگار کنند که همان اثر هنری است. در عوض، مستقیما بدان چشم میدوزند و به متعلقات واقعیت انسانی رضا میدهند... در قرن نوزدهم، هنرمندان به شیوهای بس ناسره روی آوردند. آنها عناصر قوامبخش زیباییشناسی را به حداقل رساندند و کاری کردند تا اثر از صدر تا ذیل داستانی از واقعیتهای بشری
باشد. آثاری از ایندست (اعم از رمانتیسم و ناتورالیسم) به نحوی نیمبند اثر هنری یا شیء هنری بودند... جای تعجبی نیست که هنر قرن نوزدهم تا این حد عوامانه است... زیرا این نه هنر که جریدهای از زندگی است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.