در حاشیه فیلم «آتشبس۲»
وقتی در بر یک پاشنه میچرخد
سحر عصرآزاد
«آتشبس2» فیلمی است که در جذابیتهای اولیه طرح مسایل زوجهای امروزی بر بستر طنز متوقف مانده و بیش از آنکه یک فیلم دراماتیک باشد، به نسخهای درهمپیچیده و بیبهره از ظرافتهای هنری میماند. سیزدهمین فیلم از کارنامه سینمایی تهمینه میلانی غیرقابل پیشبینی نیست؛ نویسنده- کارگردانی که در دهه پرمخاطره 60 یکی از سه فیلمساز زن سینمای ایران با رویکرد اجتماعی بود و همچنان همان است، با این تفاوت که دغدغه دفاع از حقوق زنان به دیگر دلمشغولیهایش غلبه کرده که البته کیفیت نگاه او به مسایل و مشکلات زنان قابل بحث است. میلانی که فانتزی کودکانه «کاکادو»، کمدیفانتزی «دیگه چه خبر؟» و ملودرامفانتزی «افسانه آه» را در کارنامهاش دارد با «دو زن»، «نیمه پنهان»، «واکنش پنجم» و «زن زیادی» نگاه جانبدارانه به مسایل زنان را به عنوان دغدغه محوری در فیلمهای خود مدنظر قرار داد؛ فیلمهایی که حتی با ارجاع به رئالیسم زمان حال، نوستالژی گذشته، رویدادهای صفحه حوادث و حتی آثار جادهای، حرف اول و آخر را در آنها یک نکته بیان میکند: زاویه نگاهی که هرچند ظاهرا حقوق تضییعشده زنان ایرانی را نشانه میرود، اما در بطن و زیرلایه، برآمده از یک نگاه
خطکشیشده به زنان و مردان و تقسیمبندی سیاهوسفید است که ضد خود عمل میکند. این نگاه که به نظر میآید برآیند دیدگاهها و تاثیرپذیری فیلمساز از تجربیاتی باشد که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به دست آورده و در وی رسوب کرده، بهنوعی ویژگی «میلانی» محسوب میشود که میتواند پذیرفتنی باشد یا نه، اما بههرحال وجود دارد و در هر فیلم نیز بهگونهای با اغراق یا نگاهی متعادلتر به تصویر درآمده است؛ همانطور که «تسویهحساب» حاصل اغراق در این رویکرد است و «آتشبس» نگاهی متعادلتر به دغدغههای زنانه او دارد. نکته مهم در مرور کارنامه میلانی این است که نگاه جانبدارانه و چهبسا اغراقشده او به مسایل و حقوق زنان بر بستر قصههایی با لحن رئال، جدی و ملودرام بهگونهای گلدرشت شده و غیرمنطقی و تکبعدیبودن آنها توی ذوق میزند؛ حال آنکه در فیلم «آتشبس» بستر طنز و بهنوعی تقسیمشدن بدهبستان و کنش و واکنشها بین دو کاراکتر زن و مرد محوری و تلاش برای مفرح جلوهدادن درام رویی با تکیه بر مسایل جدی، علمی و روانشناختی، کمک کرده که این زاویه نگاه تا حدی تعدیل شده و قابلقبول جلوه کند و مخاطب از هر جنسیتی بتواند با دافعه کمتری فیلم را
دنبال کند. با این مقدمات و گذر از فیلم معناگرای «سوپراستار» و فیلم «یکی از ما دونفر»، به «آتشبس2» میرسیم که به نظر میآید بهترین انتخاب برای ساخت یک فیلم دنباله در کارنامه میلانی باشد. امتیاز بالقوه «آتشبس2» این است که علاوه بر اینکه موفقترین فیلم کارنامه میلانی را محور کار خود قرار داده، نویسنده- فیلمساز، خود را محدود به دنبالکردن سرنوشت کاراکترهای «آتشبس» یعنی سایه (مهناز افشار) و یوسف (محمدرضا گلزار) نکرده و طبعا در انتخاب کاراکترهای نمایشی و بازیگران نقشها دستش باز بوده است؛ اما نکته اصلی همینجاست که هرچند ظاهرا شاهد قصهای جدید از مسایل و مشکلات یک زوج با شخصیتهایی متفاوت هستیم اما همچنان در بر همان پاشنه میچرخد چراکه نوع نگاه به کاراکترها با همان زاویه خاص و تقسیمبندی سیاهوسفید است. ترانه (میترا حجار) و خسرو (بهرام رادان) زوج جوانی هستند که در آستانه سفر و در فرودگاه به روانپزشک قدیمی خود (آتیلا پسیانی) برمیخورند و داستان زندگیشان را در سالهای غیبت او روایت میکنند. درواقع داستان کودکی تا ازدواج این زوج به شکل تصویری روی تیتراژ فیلم به تصویر درمیآید و بقیه ماجرا نیز با همان ساختار
روایی قدیمی در «آتشبس» تعریف میشود. ترانه همچون سایه یک آرشیتکت با روحیات مستقل است که مانند او دلخوشی از دختر به دنیا آمدن ندارد. اگر زخم قدیمی سایه از کودکیاش این بود که او را در خانه فرهاد صدا میکردند خاطره تلخ ترانه این است که پدر و مادرش بهخاطر دختربودن او را در بیمارستان جا گذاشتهاند هرچند مادر اصرار دارد که این اتفاق سهوی بوده است. خسرو هم با اینکه مانند یوسف آرشیتکت نیست بلکه یک مهندی شیمی است اما در واقعیت چیزی نیست جز مرد ایرانی امروزی با کولهباری از تعصبات و تفکرات مرد سنتی قدیمی که پنهانش میکند و مجموعه این تناقضها او را تبدیل به یک موجود ضعیف، ترسو و متزلزل کرده که نشانه بارزش، ترس خسرو از پرواز است که نمیتواند با آن کنار بیاید و پنهانش میکند. این ترکیب بر بستر درامی که قرار است کنش و واکنشهای متقابل و بدهبستان دو کاراکتر را بر بستر مسایل روزمره زندگی به تصویر بکشد، طبعا واجد طنزی شده که بهدلیل تکرار موقعیتهای دراماتیک قبل و جبههبندیهای کهنه و نخنمایی که جذابیت خود را از دست داده، به ورطه شوخیهای پیامکی و بیمزهای میافتد که یک دور باطل است. جایی هم که قرار است بچهداشتن
این زوج کمک کند تا جنس روابط و بدهبستانهای آنها از سویه تکراری و تکبعدی خارج شده و کیفیتی متفاوت و جدید پیدا کند، همان زاویه نگاه فیلمساز وارد کار شده تا از مرد تصویر یک بچه بهظاهر بالغ را ترسیم کند که نوع رفتار با پسرش را در هیچ موقعیتی نمیداند، درحالیکه زن با وجود ضعفهای نهان و کوچکی که دارد مثل همیشه عاقلانه و هوشمندانه برخورد کرده و حتی با ترسهایش کنار میآید. شاید این نگاه به شکل کلی قابل قبول باشد اما بهدلیل حرکت در سطح، نمیتواند فراتر از بحثهای روزمره و تکراری زنانه در مقصردانستن مردان، به عمق و ریشه این رفتارها نزدیک شود. همانطور که شک و تردیدها و تهمتهایی که دو طرف به هم وارد میکنند در واقعیت تبعاتی خطرناکتر از رویدادهای مفرح و طنزی دارد که در فیلم به تصویر درمیآید و سهلالوصول جلوهدادن آنها هم خوشایند نیست. «آتشبس2» امتیازهای بالقوهای دارد که میتوانستند بالفعل شوند و آن را تبدیل به تجربهای حداقل یکگام جلوتر از «آتشبس» کند، اما با تکرار ساختار و فرم روایی و زاویه نگاه خطکشیشده نمیتواند حرف جدید و جذابی برای گفتن داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.