|

شکل‌گیری «داعش» ریشه‌ها و زمینه‌ها

سیدعبدالامیر نبوی . پژوهشگر مسایل خاورمیانه

درباره علل شکل‌گیری و رشد سریع داعش در عراق، تاکنون نظرات نسبتا متفاوتی بیان شده است؛ در حالی‌که اغلب نویسندگان و سیاستمداران بر نقش و منافع بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تاکید می‌کنند، تحلیل‌گران مسایل منطقه بر اهمیت وضعیت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی عراق و نارضایتی اهل‌سنت این کشور طی سال‌های گذشته تاکید می‌کنند و بسیاری از رویدادهای عراق را پیامد طبیعی فرآیند ناقص دولت -ملت‌سازی پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی می‌دانند. در این چارچوب، به‌نظر می‌رسد رویدادهای چند‌ماهه اخیر در عراق که با نام داعش و رادیکالیسم اسلامی پیوند خورده، نتیجه تجمیع سه‌عامل زیر است: اول: سرریزشدن اسلامگرایان رادیکال از سوریه به سمت عراق؛ گروه داعش وقتی در سوریه قدرت پیدا کرد و نزدیک به ۳۵درصد خاک آن کشور را به کنترل خود درآورد، درصدد گسترش مرز‌هایش برآمد و در این میان اوضاع عراق را برای فعالیت مناسب دید، ضمن آنکه نمی‌توان نقش و اثرگذاری فعالان عراقی در بدنه داعش را نادیده گرفت. دوم: فعالیت بقایای رژیم بعث و ارتش صدام که به‌طور عمده در استان‌های غربی و شمالی میانه یعنی الانبار، صلاح‌الدین و نینوا متمرکز بودند. ویژگی این سه‌استان آن است که ستون‌فقرات ارتش بعث عراق را تشکیل می‌دادند و برآورد شده که بعد از انحلال ارتش بین ۱۱۰ تا ۱۶۰هزارنیروی ارتش بعث، ازجمله حدود پنج‌هزار افسر، به این استان‌ها بازگشتند و البته بیکار باقی ماندند. این استان‌ها منابع اقتصادی، تجاری و نفتی قابل ملاحظه‌ای ندارند و سرمایه‌گذاری دولتی اندکی در آنها -طی سال‌های پس از سقوط صدام - صورت گرفته است. سوم: نارضایتی اهل‌سنت عراق که احساس می‌کردند علاوه بر آنکه از سرمایه‌گذاری جدی اقتصادی در مناطقشان خبری نیست، از بازی سیاست در عراق جدید، به‌ویژه در دوره نوری مالکی، هم رانده شده‌اند. می‌دانیم که پس از سقوط رژیم صدام، یک سازماندهی در میان اهل‌سنت به‌نام الصحوه برای مبارزه با بقایای رژیم بعث و اسلامگرایان رادیکال صورت گرفت که موفقیت‌های مهمی در این زمینه (سرکوب بقایای رژیم بعث و اسلامگرایان رادیکال) به‌دست آورد. پس از مدتی بحث لزوم انحلال الصحوه و ادغام با ارتش پیش آمد که با مخالفت دولت مالکی همراه بود و این امر شایعه حذف اهل‌سنت از ارتش عراق را به دنبال داشت. از سوی دیگر، سیاستمداران شناخته‌شده اهل‌سنت به‌تدریج و بر اثر بازی‌های مالکی از صحنه قدرت رانده شدند و وی به‌عنوان نخست‌وزیر و فرمانده کل نیروهای مسلح قدرت فراوانی به‌دست آورد. تجمیع این سه‌عامل؛ یعنی سرریزشدن اسلامگرایان رادیکال از سوریه، فعالیت بقایای رژیم بعث و ارتش صدام و تشدید نارضایتی اهل‌سنت عراق، سبب درهم‌ریختن وضعیت آن کشور شد و اصولا داعش نمی‌توانست به‌تنهایی این کار را انجام دهد. موفقیت این گروه در آن بود که توانست رویدادهای عراق را فرمولیزه و خود را به‌عنوان نماد نارضایتی اهل‌سنت معرفی کند. به این ترتیب، بیشتر جنگجویان داعش از اهالی عراق و اهل‌سنتی هستند که از وضعیت نابسامان اقتصادی- سیاسی موجود ناراضی بوده‌اند و با توجه به نتیجه اعتراضات فلوجه در سال گذشته، احساس می‌کنند راهی دیگر ندارند. حدود یک‌سال پیش شهر فلوجه، در استان الانبار، شاهد اعتراضات و ناآرامی‌های گسترده و فزاینده‌ای بود. این اعتراضات که به‌صورت مسالمت‌آمیز هم شروع شد، با اعتصاب و چادرنشینی در اعتراض به وضعیت اقتصادی و سیاسی همراه بود، ولی نیروهای امنیتی و ارتش با بهانه آنکه تروریست‌ها در بین چادرنشینان رسوخ کرده‌اند، دست به سرکوب آن زدند. در حالی‌که این شهر در زمان صدام موردتوجه حزب حاکم قرار داشت و سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی قابل‌توجهی در آن صورت گرفت. بنابراین می‌توان گفت این رویداد‌ها یک‌باره رخ نداده و به تعبیری حتی غافلگیرانه نبوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.