راهکار «قنات» برای مقابله با کمبود آب
مهدی بهلولی . فعال محیطزیست
مشکل کمبود آب برای ایرانیان مربوط به امروز و دیروز نیست، بیش از سههزارسال است که ایرانیان با مشکل کمآبی روبهرو هستند. قنات یا کاریز، این معجزه ایرانی، یکی از بارزترین نشانههای مقاومت ایرانیان در برابر مشکل کمبود آب است. تاریخچه حفر قنات در فلات ایران به 800سال پیشازمیلاد برمیگردد. بر کسی پوشیده نیست که ما در دوره کمآبی زندگی میکنیم، بنابراین مدیریت و بهرهبرداری مفید از منابع آب موجود، بر مردم و مسوولان شهری واجب است و گرنه با بحران تامین آب روبهرو خواهیم شد. قناتها یکی از مفیدترین و کهنترین ابزار تمدن ایرانی برای مقابله با کمآبی هستند. چنانکه حتی امروزه بیش از ۲۱درصد از میزان استحصال آبهای زیرزمینی در سطح کشور از طریق قناتها تامین میشود. با وجود اهمیت قناتها در نظام اجتماعی ایران، متاسفانه به دلیل توسعه ناهنجار شهرنشینی و صنعتی شدن، رفتهرفته قناتها چنان مورد بیمهری قرار گرفتهاند که از ۸۰ هزار رشته قناتی که در گذشتهای نهچنداندور در کشور وجود داشت، تنها ۳۳هزار رشته باقی مانده است. در خشکسالیهای چند ساله گذشته این قناتها بودند که بار کمبود آب را به دوش کشیدند و بسیاری از مردم
مناطق خشک و کمآب کشور را از بیآبی نجات دادند. تاکنون قناتها در مناطق غیرشهری احداث شدهاند که بلافاصله باعث رونق کشاورزی و باغداری و آبادانی آن مناطق و باعث تجمع جمعیت و سکونت شده است. باغها، بوستانها، فضای سبز و زمینهای کشاورزی بزرگ، استخرها و دریاچههای مصنوعی پاییندست قناتها، موردهجوم، تخریب و تغییر کاربری قرار گرفت، همه با سیمان، آجر، کاشی، مرمر و آسفالت پوشیده شد و به خانه، آپارتمان و خیابان تبدیل شد و فقط تعداد محدودی از زمینهای پاییندست قناتها بهصورت اتفاقی به پارک تبدیل شدند. درحالیکه میبایست با دوراندیشی و آیندهنگری، زمینهای اطراف و پاییندست قناتها، با احداث امارتها و ساختمانهای باشکوه در فضاهای آزاد بزرگ، جهت استفاده عموم سامان مییافت؛ مانند دانشگاه، آموزشگاه، ورزشگاه، فرهنگسرا، نمایشگاههای محلی و فصلی، بوستان و فضاهای فرهنگی و تفریحی، دریاچه مصنوعی، استخر و آبنما جهت دلپذیری و خنکی هوا و.... متاسفانه فضاهای بزرگ شهری با میل عموم، دستخوش ساختوساز قرار میگیرند اما تبدیل صدها آپارتمان به فضاهای باز فرهنگی و عمومی تقریبا غیرممکن است. در نهایت امروزه بیشتر زمینهای پاییندست
قناتها به آپارتمان و خیابان تبدیل شده و متاسفانه مشاهده میشود با وجود بحران تامین آب، آب پاک، خنک و گوارای قناتها به جویهای فاضلاب سرازیر شده و کموبیش بدون استفاده به هدر میرود. شهرداری تهران هم با صرف هزینه بسیار با احداث چاه عمیق نیاز آب محلی و منطقهای خود را تامین میکند، درحالیکه میتواند با احداث منبع آب ایستاده در ارتفاع و منابع آب زیرزمینی در زمینهای باقیمانده در پاییندست قناتها در تامین آب مورد نیاز شهری بکوشد.