|

شبح آکادمی

نیما پرژام

همان‌طور که به‌زعم هایدگر این شکستن و ازکارافتادن یک ابزار است که باعث می‌شود کارکرد آن ابزار و نسبت آن با شبکه درهم‌تنیده ابزارها برای ما عینی و ملموس و تبدیل به مساله شود، به‌نظر می‌رسد آنچه آکادمی را -دست‌کم در حیطه تفکر فلسفی - برای ما تبدیل به یک مساله می‌کند، کارکرد مغشوش آن است. اما کارکرد آکادمی چیست و چرا درست کار نمی‌کند؟ برای پرداختن به این دوپرسش شاید بهتر باشد پیش از هرچیز به آن پس‌زمینه گسترده تاریخی اشاره کرد که رابطه ما با پدیده آکادمی در دل آن معنا می‌یابد؛ یعنی همان فرآیند گذر به مدرنیته. روشن است تجربه آکادمی برای ما - از فرستادن دانشجویان به آکادمی‌های فرنگ تا تاسیس آکادمی‌های بومی - از همان آغاز در بطن تجربه رویارویی با مدرنیته قرار گرفته و به این ترتیب تنش‌های حاصل از تجربه مغشوش ما از مدرنیته را در خود بازتاب می‌دهد. چنانکه می‌دانیم تقابل ساده و غیردیالکتیکی میان سنت و مدرنیته، تقابلی کاذب است: عطش مدرنیته برای آنکه خود را به مثابه یک کل صوری و انتزاعی بازنمایی کند باعث می‌شود تا طرف دیگر این تقابل، یعنی سنت را هم به شکل یک کل انتزاعی یا انبانی که تکثری از سنت‌های گوناگون تاریخی را در خود تلنبار کرده است، برسازد. به این ترتیب تقابل سنت و مدرنیته به تقابل غیردیالکتیکی و مخرب میان دو کل صوری و انتزاعی تقلیل می‌یابد. اما رابطه میان سنت و مدرنیته رابطه‌ای دیالکتیکی است. به این ترتیب نه تنها هر سنتی برای آنکه زنده بماند باید به تغییر و تحول تن دهد بلکه خود مدرنیته هم برای آنکه تبدیل به واقعیتی تاریخی شود، باید خود را در هیات کثرتی از سنت‌ها (مارکسیسم، روانکاوی، فمینیسم و ...) تحقق بخشد. به‌همین‌دلیل است که مارشال برمن در «تجربه مدرنیته» از مفهوم ظاهرا متناقض «سنت‌های مدرن» استفاده می‌کند؛ به این معنی، می‌توان گفت آکادمی به مفهوم مدرن آن، پیش از آنکه خود را به مثابه یک گفتار عقلانی مدرن در برابر کلیتی انتزاعی و «غیر‌عقلانی» به نام سنت بازنمایی کند، خود به مقوله سنت یا همان «سنت‌های مدرن» تعلق دارد. در همین پس‌زمینه است که می‌توان به پرسش «کارکرد آکادمی چیست؟» اندیشید. اما آکادمی به‌عنوان پدیده‌ای مدرن چگونه با مقوله سنت گره می‌خورد؟ برای پاسخ به این پرسش بیایید به مثالی ساده بیندیشیم: جمعی از افراد را در نظر بگیرید که برای مدتی نسبتا طولانی با هم در ارتباطند، برای یک تازه‌وارد به این جمع بسیاری از شوخی‌ها، کنایه‌ها و حتی صحبت‌های معمولی غیرقابل درک است چرا که گفت‌وگوهای آن جمع بر پس‌زمینه‌ای از تجارب و خاطرات مشترک استوار است که برای شخص تازه‌وارد بیگانه است. در ضمن همین پس‌زمینه مشترک است که پنداری با قواعدی نانوشته و البته منعطف مشخص می‌کند چه حرفی یا کنشی در این جمع پذیرفته است و چه چیز نه، چه چیز مودبانه تلقی می‌شود و چه چیز ناپسند، چه چیزی بامزه و چه چیز تکراری و خسته کننده... و به این ترتیب فضایی متعین و نسبتا پایدار می‌سازد که در آن چیزی به نام گفت‌وگوی جمعی - با وجود تمامی تنش‌ها و ناهمگونی‌ها در بطن آن - امکان‌پذیر می‌شود. این پس‌زمینه که البته در طول زمان متغیر هم هست بر اثر تکرار ساخته می‌شود. به این ترتیب است که سطح کمینه‌ای از سنت شکل می‌گیرد. سنتی که شخص تازه‌وارد باید به تدریج با آن آشنا شود تا بتواند خود را در آن جمع ادغام کند. این سطح کمینه ضامن حداقلی از ارتباط‌پذیری و معناست که بدون آن هیچ جمعی شکل نمی‌گیرد. اگر همین کارکرد را در سطح کلی تفکر فلسفی جست‌و‌جو کنیم، می‌توان گفت که امروزه در غرب این آکادمی است که چنین فضایی را برای تفکر فراهم می‌آورد. به این معناست که می‌توان از کارکرد مغشوش آکادمی در وضعیت ما سخن گفت. به این ترتیب به پرسش دوم می‌رسیم: چرا در وضعیت ما آکادمی درست کار نمی‌کند؟ باید توجه داشت که آکادمی به‌عنوان پدیده‌ای مدرن تعارضات درونی مدرنیته را نیز در خود نهفته دارد. شاید مهم‌ترین آنها تقابل میان مدرنیزاسیون (همان مدرنیته تحمیل‌شده از بالا و در خدمت قدرت و سرمایه) و مدرنیسم (تجارب مدرنی که از پایین و اغلب به مثابه مقاومت دربرابر مدرنیزاسیون شکل می‌گیرند) باشد. تقابلی که در هیات دیالکتیک خلاقیت و تخریب، همزمان پویایی درونی و ماهیت ویرانگر مدرنیته را شکل می‌دهد و همین مساله است که به‌نظر مارشال برمن خصلت تراژیک مدرنیته را می‌سازد. می‌توان گفت دانشگاه به‌مثابه پدیده‌ای مدرن محل نزاع میان مدرنیزاسیون و مدرنیسم است. از یک سو دانشگاه نهادی است در خدمت مراکز صنعتی و تولیدی و به این ترتیب در خدمت سرمایه و قدرت که علاوه بر تولید تکنولوژی و علم برای کمک به گردش سرمایه، دانشجویان را برای ایفای نقش‌های آینده‌شان در سیستم سرمایه‌داری و دم‌و‌دستگاه دولت آماده می‌کنند، اما از سوی دیگر دانشگاه مکانی است برای مقاومت در برابر این فرآیند. جنبش‌های دانشجویی، تلاش برای استقلال دانشگاه‌ها از مراکز قدرت و البته شکل‌گیری سنت‌های فکری رادیکال که از چارچوب‌های خشک آکادمیک فراتر می‌روند و اغلب در حواشی دانشگاه «به‌عنوان آخرین پناهگاه» به بقای خویش ادامه می‌دهند، نمونه‌هایی از این مقاومت هستند. به این ترتیب نفس برساخته‌شدن سنت‌ها در آکادمی و حفظ پویایی و تداوم آنها، در دل خود حاوی تقابل میان مدرنیزاسیون و مدرنیسم است. اما به‌نظر مارشال برمن در «تجربه مدرنیته»، کشورهای توسعه‌نیافته در جهان سوم مدرنیته را به مثابه فرآیندی تجربه می‌کنند که رخ نمی‌دهد: «... حتی زمانی‌که مدرنیزاسیون در سرزمین خودشان تحقق می‌یافت، آن را چونان رخدادی تجربه می‌کردند که صرفا به اشکالی کاملا کج‌وکوله، مقطعی، به‌وضوح نافرجام یا شدیدا مخدوش و مسخ‌شده به وقوع می‌پیوست.» در این حالت ما تخریب و ویرانی نیهیلیستی حاصل از مدرنیزاسیون را داریم اما خود مدرنیزاسیون «رخ نمی‌دهد». اما این رخ‌ندادن فرآیند مدرنیزاسیون، سمت دیگر نزاع یعنی مدرنیسم به‌مثابه مقاومت از پایین را هم تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل است که تجربه مدرنیته به جای آنکه خصلتی تراژیک داشته باشد، به مضحکه بدل می‌شود و حالتی رقت‌انگیز، شبح‌گونه و انتزاعی به خود می‌گیرد. در این پس‌زمینه است که دانشگاه نیز مثل بسیاری از نهادهای مدرن دیگر باوجود حضور سنگین مادیت بوروکراتیکش، خصلتی سایه‌وار و شبح‌گون می‌یابد. به این ترتیب کارکرد دانشگاه مخدوش و مختل می‌شود و چنان که گفتیم برای ما تبدیل به مساله می‌شود. نگاهی گذرا به فضای کلی تفکر فلسفی در ایران و آثار چاپ‌شده در این حیطه - از وفور ترجمه‌های مغشوش و نامفهوم تا تالیف کتاب‌های حجیمی که خوانده نمی‌شوند - موید این وضعیت است. آنچه در اینجا بیش از هرچیز دیگر به چشم می‌آید، همان غیبت حداقلی از کارکرد سنت است که بتواند فضایی متعین با معیارهایی عمومی برای تفکر فلسفی فراهم آورد. چنین فضایی به توصیف ماندلشتام از فضای فرهنگی پترزبورگ در اوایل قرن بیستم - که برمن آن را به‌مثابه نمونه‌ای از تجربه مدرنیته در کشورهای «خارج از مغرب‌زمین» تحلیل می‌کند - می‌ماند، یعنی «وراجی‌های تب‌آلود حاشیه‌روی‌های دایمی». در چنین وضعیتی است که سرنوشت تفکر فلسفی در غیاب دخالت موثر آکادمی، به‌تمامی بر دوش جریانات فکری حاشیه‌ای می‌افتد، جریاناتی که برای بقا باید قابلیت آن را داشته باشند تا در این فضای مه‌آلود و شبح‌گون حدی از «سنت» را به‌وجود آورند و تداوم بخشند. بدون وجود چنین پس‌زمینه‌هایی تفکر ناممکن می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.