آمریکا، اروپا و بحرانهای خاورمیانه
بهرام قاسمی . دیپلمات
پیشتر، در جهان دوقطبی، آمریکا و اتحاد شوروی بهعنوان دو ابرقدرت حاکم بر جهان در رقابت و ستیز دایمی به منظور نشاندادن برتری خود در عرصههای مختلف بینالمللی و حتی ایدئولوژیک بودند. اروپا بهخاطر موقعیت جغرافیایی، داشتن مرز طولانی با کشورهای بلوکشرق، بنیانهای ارزشی و فرهنگ و تعلق به جامعه سرمایهداری و جهان غرب همواره از اهمیت بسزایی برخوردار بوده است. وجود این فرض که دشمن و خطر مشترک و تهدیدات بالقوهای از جانب اتحاد شوروی و اقمار آن وجود دارد، پیوندهای عمیقی میان اروپا و آمریکا برقرار کرده بود. این خطر مشترک، بهراحتی قادر بود بسیاری از اختلافات و هرگونه معضلی میان طرفین را به فراموشخانهها و بایگانیهای آشکار و نهان بسپارد. آمریکا در مواجهه با اتحاد شوروی و اقمارش سخت به صف مقدم جبهه این نبرد سرنوشتساز (اروپایغربی) محتاج بود و باید به هر شکل ممکن هزینههای آن را بپردازد. اروپا «دردانهای» بود که باید سهم آن پرداخت میشد و اروپا نیز بهخوبی از موقعیت خود آگاه و در میانه این میدان، باوجود همه تهدیدات بسیار نگرانکننده، بدون تهیه بلیت لازم در قطار آمریکاییان، رایگان سفر میکرد و در جهت اهداف خود
یعنی توسعه کمی و کیفی بازار مشترک و اتحادیه اروپا و به سوی یک همگرایی سیاسی و همکاری اقتصادی همهجانبه و با سرعتی شگرف به راه خویش میرفت. اما بخش عمدهای از ساختارهای تصمیمساز و افکارعمومی آمریکا و حتی اروپا از چنین پیوندی و هرکدام از نگاه خود چندان خشنود نبودند. اروپای پس از فروپاشی شوروی و روند و راهی که طی میشد، بهشدت هراس آمریکا را برمیانگیخت. اروپا تصور میکرد دیگر برای حل مشکلات درون اروپا به آمریکا نیازی نخواهد بود و جهان بیاتحاد شوروی، جهانی ایدهآل، آسودهتر و آرامتر و با هزینههای کمتر نظامی و جنگها و خونریزی خواهد بود. اما این دوران به دلایل مختلف بینالمللی و ساختار سیاسی جهان چندان نمیتوانست دیرپا بماند. اروپای مدعی، حتی نهایتا بالکان جنگزده را که قرار بود این بار خود آن را به سامان و فرجامی رساند بیحاصل و ناتوان رها کرد و نهایتا این آمریکا بود که دوباره با ورود خود به جنگ بالکان، پایان یک تراژدی دیگر اروپایی را رقم زد. اروپاییها تصور میکردند در صورت داشتن یک نیروی نظامی اروپایی قادرند بخشی از مشکلات خود را برطرف کنند و در صحنههای منطقهای و جهانی نیز به سهم خود ایفای نقش
کنند. اتحادیه گسترش یافت و کشورهای عضو پیمان ورشو و کومکن و همپیمانان اتحاد شوروی سابق رفتهرفته به عضویت یا در صف عضویت در اتحادیه اروپا قرار گرفتند. اما آرزوهای دیرینه و رویای شیرین اروپا چندان نپایید. حادثه 11سپتامبر هشداری جدی به اروپا بود که در صورت استمرار حرکات تروریستی و تشدید آن، اروپا بهتنهایی قادر به محافظت از خود در برابر این نوع تهدیدات و حملات نخواهد بود. آمریکا بهواسطه جنگ در عراق، شکاف عمیقی بین کشورهای اروپایی به وجود آورد. فرانسه و آلمان بهعنوان دو قطب عمده سیاسی- اقتصادی اروپای قدیم به مخالفت با این حمله یکجانبه پرداختند. انگلیس شریک اصلی آمریکا در این حمله بود و دولتهای محافظهکاری چون دولتهای وقت اسپانیا، ایتالیا، دانمارک و حتی برخی از کشورهای کمونیست تازه به عضویت اتحادیه اروپا درآمده مانند لهستان و مجارستان به این ائتلاف پیوستند تا انزوای بینالمللی آمریکا کاهش یابد. آمریکا با ایجاد شکاف در اروپا، سوالات زیادی را نزد محافل تصمیمساز اروپا برانگیخت و توانست به تعمیق شکافها و بر کاهش سرعت حرکت اتحادیه موثر واقع شود و بهعبارتی از میان «نواروپایی»شدههای بلوکشرق نیز عضوگیری
جدیدی کند و حضور و نفوذ خود را در اروپای جدید به نمایش بگذارد. این حرکت برای کشورهای مهم اروپایی قدیم سخت گران آمد. آمریکا با این حرکت نشان داد احساسات مثبت در قبال آمریکا بر هویت مشترک اروپایی بهخصوص در کشورهای در حال الحاق به اتحادیه امری غالب است. آمریکا در این جنگ و با این حرکت در اروپا، بهانه و فرصتی مییافت تا حضور نظامی و تجاری خود را در پهنههای دیگری از جهان و در رقابت و حتی تنبیه برخی کشورهای اروپایی تثبیت کند. عدم حضور امروز برخی کشورهای اروپایی در بعضی مناطق جهان و حذف و کمرنگشدن نقش آنها در راستای چنین سیاستی، قابل تفسیر است. این کمرنگ یا بیرنگکردن حضور اروپا تنها در عرصههای سیاسی نیست، بلکه آمریکا بهنوعی از حضور اقتصادی و نفتی این کشورها نیز کاسته است. آمریکای بعد از شوروی و 11سپتامبر، جهان را با منطق جدید «دوست - دشمن» ارزیابی میکرد. از همینروست که بهعنوان پیروز کوتاهمدت جنگ در عراق و به منظور بازگشت مجدد به نقش دیرینه ابرقدرتی، خود را بهعنوان محک و عامل خیر در برابر شر و به عبارتی خود را (قدرتمند - داور) مطرح کرد اگرچه حوادث بعدی در منطقه، عراق، فاجعههای پیدرپی و گسترش
تروریسم و خشونت، ادعاهای بیاساس آمریکا را بیشتر و بهتر عیان کرد و بهقول یک سیاستمدار فرانسوی: «در مقطع 11سپتامبر تنها یک کانون تروریستی خطرناک در جهان وجود داشت، اما امروز این عدد 15برابر آن روز است.» و در چنین شرایطی است اروپایی که با سرعت چشمگیر در جهت توسعه کمی و کیفی و حرکت به سمت ایجاد صدای بلند مشترک اروپایی بود، با موانع و چالشهای بسیاری روبهرو شد. اما به موازات این چالشهای درونی، در اروپا سیل انتقادات و نفی اقدام بیحاصل آمریکا در عراق و افزایش خشونت و ترور در منطقهای وسیعتر از دیروز را روزبهروز پررنگتر میکرد. آمریکا در ابتدا و پس از آن اروپا به معنای واقعی کلمه با یک بحران عظیم اقتصادی مواجه شدند. یکی از بزرگترین آزمونهای تاریخی اتحادیه اروپا، حلوفصل و حفظ اتحادیه و حوزه پولی یورو به شمار میرود در ابتدا تصور بسیاری بر آن بود که اتحادیه مجبور است برخی از اعضای خود را اخراج کند یا برخی به اصرار یا داوطلبانه از حوزه پولی یورو خارج شوند. اگرچه مجموعه مدیریتی اتحادیه توانست تا حدی از شدت بحران بکاهد، اما هنوز آثار بحران و مشکلات اقتصادی همچنان دامنگیر بخشهای مختلفی از ساختار اجتماعی-
سیاسی - اقتصادی اعضای اتحادیه است. اروپا و بحث هستهای ایران بعد از بحران عراق و حمله یکجانبه آمریکا و وضعیت جدیدی که اروپایقدیم در صحنه جهانی داشت، سهکشور اروپایی نقش پررنگ و برجستهای در آغاز و استمرار مذاکرات هستهای با ایران ایفا کردند. در ابتدا این نقش بسیار پررنگ مینمود و نقش آمریکا را بسیار بیرنگ و بینشان. در سیر تحولات و بهخصوص در محدوده پس از آخرین انتخابات ریاستجمهوری ایران، شروع مجدد مذاکرات و تغییرات شکلی و محتوایی و آغاز مذاکرات مستقیم آمریکا و ایران رفتهرفته سهکشور اروپایی حاضر در صحنه مذاکرات هستهای به نظر میرسد نقش مستقیم کمتری برای خود قایل بودند. اگرچه هنوز 1+5 یا 3+3 و کشاکش روزگار به مذاکرات با ایران مشغولند، اما در این صحنه نیز اروپا بسیار ناتوانتر از گذشته به ایفای نقشی کمرنگ میپردازد. اعتقاد برخی بر این است که این بیرنگی، از واقعیت اروپای جدید امروزین و از پرنگترشدن نقش آمریکا در عرصه مذاکرات نشان دارد. بسیاری از تحلیلگران سیاسی در طول سالیان اخیر معتقد بودند که آمریکا بهعنوان مدعی اصلی بحث هستهای هرگز حاضر نیست امتیاز حلوفصل و تفاهم و توافق هستهای را به
کشورهای اروپایی واگذار کند. در عین اینکه بسیاری نیز معتقدند اروپا روزبهروز قدرت مانور خود را در بسیاری از مسایل جهانی و از جمله موضوع خاورمیانه و خلیجفارس از دست داده است هیچکدام از کشورهای اروپایی فعال در حوزه امور خاورمیانه امروز قادر به هیچگونه تحرک و مانور سیاسی و دیپلماتیک نیستند و موضوع تا آنجا به وخامت گراییده است که برخی از کشورهای عرب منطقه که خود دچار چالشهای عمده و جدی داخلی و منطقهای هستند قادرند آرا و نظرات سیاسی برخی از کشورهای مهم و تاریخی اروپا را تحتتاثیر منافع خود تغییر داده یا آنها را بر سر دوراهی «چه باید کرد» گروگان خود داشته باشد. اما باوجود تمامی این نابسامانیها و چالشهای فراوان هنوز، اروپا قادر است و میتواند سهم بسیار جدی و وسیعی را در حوزههای مختلف جهان از جمله حوزه مدیترانه، خاورمیانه و در تعامل با ایران ایفا کند، البته اگر مانند گذشته بداند که چه میخواهد و چگونه باید قدم بردارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.