|

آشنایی با دستاوردهای برندگان نوبل شیمی۲۰۱۴

بنیانگذاران دانش‌های نوین

ترجمه: سلیمان فرهادیان

نوبل شیمی امسال به «اریک بتزویگ» از موسسه پزشکی هواردهیوز آمریکا، «استفان هل» از موسسه مکس پلانک در گوتینگن آلمان و «ویلیام .مورنر» از دانشگاه استنفورد آمریکا اختصاص یافت.این سه‌شیمیدان، به دلیل ساخت میکروسکوپ فلورسان بسیار واضح، جایزه نوبل شیمی امسال را دریافت کردند. آنها توانستند با ساخت این میکروسکوپ، یک پیش‌فرض علمی را کنار بگذارند. این پیش‌فرض علمی تصریح می‌کرد میکروسکوپ‌های نوری هیچ‌گاه نمی‌توانند به وضوحی بیش از 2/0میکرومتر دست یابند. اما امروزه دانشمندان می‌توانند با استفاده از خاصیت فلورسان مولکول‌ها، برهم‌کنش تک‌تک مولکول‌های درون سلول‌ها را زیرنظر بگیرند. دانشمندان می‌توانند توده‌ پروتئین‌های عامل بیماری‌ها و همچنین تقسیم سلولی را در سطح نانو ردیابی کنند. در قرن17 که دانشمندان توانستند برای اولین‌بار موجودات زنده‌ای مانند گلبول‌های قرمز، باکتری‌ها، سلول‌های مخمر و اسپرماتوزوئیدها را زیر میکروسکوپ‌های نوری خود مشاهده کنند، در حقیقت دریچه‌ای به جهانی دیگر به رویشان باز شد. این کشف سرآغازی بر علم میکروبیولوژی بود. از آن زمان بود که میکروسکوپ نوری به مهم‌ترین ابزار در علوم زیستی تبدیل شد. فراتر از محدودیت‌های تلسکوپ نوری کارایی میکروسکوپ نوری به‌دلیل یک محدودیت، سال‌های متمادی ثابت مانده بود و کیفیت آن پیشرفت نمی‌کرد. محدودیت مهم میکروسکوپ نوری این است که نمی‌تواند به‌وضوحی بهتر از نصف طول موج‌نور دست یابد. در سال1873، دانشمندی به نام «ارنست آبه»، معادله‌ای را منتشر کرد که مطابق آن حدی برای وضوح تصویر میکروسکوپ‌ها وجود دارد. افزون بر تعداد دیگری از عوامل مهم موثر بر وضوح میکروسکوپ‌ها، طول‌موج نور هم یکی از این عوامل است. این موضوع باعث شد دانشمندان در طول سال‌های زیادی از قرن20 بر این باور باشند که با استفاده از میکروسکوپ‌های نوری نمی‌توان ذراتی را که طول‌شان از تقریبا نصف طول موج نور (یعنی 2/0میکرومتر) هم کمتر است، بررسی کنند. در زیر میکروسکوپ‌های معمولی می‌توان خطوط کلی بخش از اجزای سلول‌ها مانند میتوکندری‌ها را (که در حقیقت کارخانه‌های تولید انرژی در سلول‌ها هستند)، مشاهده کرد، اما اجسام ریزتر را نمی‌توان دید و در نتیجه برای مثال، دیگر نمی‌توان برهم‌کنش بین تک‌تک پروتئین‌ها را بررسی کرد. برای تشبیه این وضعیت می‌توان گفت اگر با هواپیمایی از بالا به شهری نگاه کنیم، می‌توانیم خانه‌ها را ببینیم ولی نمی‌توانیم افراد ساکن در این شهر را ببینیم و در نتیجه نمی‌توانیم از چگونگی زندگی آنها سر دربیاوریم. برای آنکه بتوان دریابیم سلول‌ها چگونه کار می‌کنند، باید بتوانیم از فعالیت تک‌تک مولکول‌ها سردر بیاوریم. هرچند اصل آبه هنوز هم درست است، اما دانشمندان توانستند به روشی این اصل را دور بزنند. «اریک بتزویگ»، «استفان هل» و «ویلیام مورنر» توانستند با استفاده از مولکول‌های فلورسنت، این محدودیت را رفع کنند و دامنه استفاده از میکروسکوپ‌های نوری را گسترش دهند. آنها با این دستاورد عظیم خود، کاری کردند که بتوان با میکروسکوپ نوری ذرات در حد نانو را هم بررسی کرد. به‌لحاظ نظری می‌توان گفت امروزه دیگر هیچ ساختاری وجود ندارد که به دلیل کوچکی بیش از حد، نتوان آن را زیر میکروسکوپ نوری بررسی کرد. طغیان علیه حد آبه داستان چگونگی غلبه برمحدودیت آبه، دوخط سیر جدا از هم داشت. در حقیقت با اهدای جایزه نوبل شیمی امسال، از کاشفان دواصل جدا از هم تقدیر کردند؛ یکی از این اصل‌ها، به روش میکروسکوپی کاهش گسیل القایی منجر شد که «استفان هل» در سال2000 ابداع کرد. در این روش از دو پرتوی لیزر استفاده می‌شود، یکی از پرتوها، برای تحریک مولکول‌های فلورسنت به‌کار می‌رود تا این مولکول‌ها بدرخشند. پرتو دیگر باعث می‌شود درخشش همه مولکول‌های فلورسنت لغو شود (البته به‌جز نمونه‌های در اندازه نانومتری) اکنون با اسکن‌کردن نانومتری نمونه می‌توان تصویری پدید آورد که وضوح آن از حدی که آبه بیان کرده بود، بیشتر است. «اریک بتزویگ» و «ویلیام مورنر» جدا از هم، پایه‌های دومین روش موسوم به میکروسکوپی تک‌مولکولی را بنا نهادند. این روش بر امکان خاموش و روشن کردن خاصیت فلورسان مولکول‌های جداگانه مبتنی است. دانشمندان در این روش چندین‌بار از یک منطقه تصویربرداری می‌کنند و در هرمرتبه فقط به چندمولکول محدود امکان درخشیدن می‌دهند. با تلفیق این تصویرهای جدا ازهم، تصویری به دست می‌آید که وضوح آن در حد نانو است. «اریک بتزویگ» برای اولین‌بار در سال2006 از این روش استفاده کرد. داستان از فنلاند آغاز شد ما داستان‌مان را از سال1993 و از خوابگاه دانشجویی در جنوب‌غرب فنلاند آغاز می‌کنیم. «استفان هل» زمانی که دانشجوی دوره دکترا بود، به دنبال روشی می‌گشت که بتواند حد آبه را (که بیش از یک‌قرن پیش بیان شده بود)، دور بزند. او بر این باور بود که دست‌وپنجه نرم‌کردن با این اصل پذیرفته‌شده بسیار هیجان‌انگیز خواهد بود. اما دانشمندان باسابقه آلمانی به ایده‌های هیجان‌انگیز او با دیده شک و تردید نگاه می‌کردند. به همین دلیل او به مناطق سردتر شمالی پناه برد. استادی در دانشگاه تورکو که در زمینه میکروسکوپ‌های فلورسان تحقیق می‌کرد، کاری را در گروه پژوهشی خود به او پیشنهاد کرد. آنجا بود که «استفان هل» به این نتیجه رسید که می‌تواند بر محدودیت آبه چیره شود و هنگامی که به یک‌کتاب اپتیک کوآنتومی برخورد کرد، فکر نابی به ذهنش خطور کرد. خودش در سال2009 گفت: «در آن لحظه بود که راه پیش‌رویم روشن شد، اکنون من به یک‌مفهوم تثبیت‌شده دست یافته بودم و می‌توانستم با استفاده از آن، راهم را ادامه دهم. سرنخ کار، دیگر دستم آمده بود.» «استفان هل» در تورکو، روی موضوعی کار می‌کرد که به آن میکروسکوپ فلورسان می‌گویند. دانشمندان در این روش، از مولکول‌های فلورسان استفاده می‌کنند تا از بخش‌هایی از سلول‌ها تصویربرداری کنند. برای مثال آنها می‌توانند از آنتی‌بادی‌های فلورسان استفاده کنند که به روش خاصی به دی‌ان‌ای سلول‌ها متصل می‌شوند. دانشمندان آنتی‌بادی‌ها را با استفاده از پالس‌های نوری کوتاه‌مدت برانگیخته می‌کنند و در نتیجه باعث می‌شوند آنها هم در مدت کوتاهی بدرخشند. اگر آنتی‌بادی‌ها به دی‌ان‌ای سلول‌ها متصل شوند، آنتی‌بادی‌ها در مرکز سلول می‌درخشند چرا که دی‌ان‌ای سلول در مرکز سلول و درون هسته قرار دارد. اما آنها به این روش فقط می‌توانند جای توده‌ای از مولکول‌ها مانند رشته‌های درهم‌پیچیده دی‌ان‌ای را بیابند. وضوح تصویرها در این روش آنقدر کم است که نمی‌توان یک‌رشته منفرد از دی‌آن‌ای را تشخیص داد. این وضعیت مانند این است که می‌توانیم یک قرقره را ببینیم اما نمی‌توانیم رشته‌های نخ آن را ببینیم. هنگامی که «استفان هل» با فرآیند نشر برانگیخته آشنا شد، دریافت که می‌تواند فلاش‌هایی در حد نانو ابداع کند که این فلاش‌ها در طول نمونه جابه‌جا شوند و در هرمرتبه یک نانومتر را روشن کنند. اکنون دانشمندان می‌توانند با استفاده از نشر برانگیخته، مولکول‌های فلورسان را خاموش کنند. آنها یک پرتو لیزر را به مولکول می‌تابانند که در نتیجه به‌سرعت انرژی خود را از دست می‌دهد و تاریک می‌شود. «استفان هل» در سال1994 مقاله‌ای منتشر کرد و طی آن به تشریح افکار خود پرداخت. در روش پیشنهادی او، در ابتدا یک‌پالس نور، همه مولکول‌های فلورسان را برانگیخته می‌کند اما یک‌پالس نوری دیگر، همه مولکول‌ها را به‌جز چندمولکول در اندازه نانومتری که در مرکز قرار دارند، خاموش می‌کند. فقط همین مولکول‌ها هستند که تصویرشان ثبت می‌شود. با انجام این نوع تصویربرداری در سرتاسر طول نمونه و اندازه‌گیری پیوسته میزان نور، می‌توان تصویر کاملی به‌دست آورد. هرچقدر که در هرمرحله، به سطح کوچک‌تری از نمونه اجازه تابش دهیم، تصویر نهایی وضوح بیشتری خواهد داشت. به این ترتیب دیگر به‌لحاظ اصولی، حدی برای وضوح تصویر میکروسکوپ‌های نوری وجود ندارد. البته مقاله نظری «استفان هل»، به مجرد انتشار، شوروهیجانی را پدید نیاورد اما دست‌کم آنقدر جالب بود که باعث شد شغلی را در بخش بیوشیمی‌فیزیک موسسه ماکس‌پلانک در گوتینگن به او پیشنهاد کنند. وی در سال‌های بعد نیز همچنان پیگیر ایده‌های خود بود و در نهایت آن را به ثمر رساند و نوعی میکروسکوپ جدید ساخت. وی در سال2000 نشان داد ایده‌هایش در عمل نیز کارآمد است. او در این سال توانست از بسیاری از چیزها از جمله یک باکتری‌ ای‌کولای تصویربرداری کند. وضوح این تصویر از همه تصویرهای پیش از آن (تهیه‌شده با میکروسکوپ‌های نوری)، بیشتر بود. در این روش که توصیف کردیم، تصویرهای بسیاری از ذرات کوچک فراهم می‌شود تا در نهایت تصویر کلی پدید‌ آید. اما علاوه بر این روش، تصویربرداری از تک‌تک ‌مولکول‌ها هم روش دیگری است. در این روش از روی‌هم قراردادن چندین‌تصویر، در نهایت تصویر کلی پدیدار می‌شود. «اریک بتزویگ» و «ویلیام مورنر»، هریک مستقل از دیگری، چارچوب‌ها و مبانی نظری متفاوتی را برای آن ارایه کردند. گستره کابردی‌های میکروسکوپ تازه امروزه دانشمندان می‌توانند با استفاده از روش‌ها و تجهیزات نانوسکوپی، مسیرهای حتی یک عدد مولکول را درون سلول‌های زنده مشاهده کنند. آنها می‌توانند ببینند که چگونه مولکول‌ها بین سلول‌های عصبی مغز، سیناپس‌ تولید می‌کنند، علاوه بر این دانشمندان می‌توانند تجمع پروتئین‌هایی را که عامل بیماری‌هایی چون پارکینسون، آلزایمر و هانتینگتون هستند، ردیابی و پیگیری کنند. همچنین می‌توانند حتی یک‌مولکول پروتئین درون تخم‌های بارور را در زمان تقسیم‌شدن برای تبدیل به جنین مشاهده کنند. هرچند یک‌متخصص میکروسکوپ به نام «ارنست آبه» در سال1873حد فیزیکی حداکثر وضوح میکروسکوپ نوری معمولی را بیان کرد و گفت وضوح این میکروسکوپ‌ها هیچ‌گاه بهتر از 0/2 میکرومتر نمی‌شود، اما «اریک بتزویگ»، «استفان هل» و «ویلیام مورنر» برای عبور از این حد، جایزه نوبل شیمی2014 را ازآن خود کردند. امروزه میکروسکوپ‌های نوری با تکیه بر دستاورد آنها، می‌تواند وارد دنیای نانو شوند. امروزه در سراسر جهان از روش‌های نانوسکوپی استفاده می‌کنند. این دانش جدید پرفایده و پرکاربرد برای بشر، بر مبنای دستاوردهای روز دانش شکل گرفته است. تلاش‌های بی‌پایان برندگان جایزه نوبل شیمی سال2014 هنوز هم سرگرم کشف برترین‌ رازهای حیات هستند. روش‌هایی را که «اریک بتزویگ»، «استفان هل» و «ویلیام مورنر» ابداع کردند، ابداع چندین‌روش نوین نانوسکوپی دیگر را در پی داشت که امروزه در سرتاسر جهان، از همه این روش‌ها استفاده می‌کنند. این سه‌برنده جایزه نوبل هنوز هم پژوهشگران فعالی هستند که رهبری جامعه بزرگ و در حال گسترشی از دانشمندان را برعهده دارند که هدفشان نوآوری‌های تازه در حوزه نانوسکوپی است. زمانی که این دانشمندان، در زیر میکروسکوپ‌هایشان، ریزترین اجزای تشکیل‌دهنده حیات را بررسی می‌کنند، مرزهای علم را نیز گسترش می‌دهند. «استفان هل» به بررسی سلول‌های عصبی موجودات زنده پرداخت تا به درک بهتری از سیناپس‌های مغزی دست یابد. «ویلیام مورنر» به بررسی پروتئین‌هایی پرداخت که با بیماری هانتینگتون ارتباط دارند. «اریک بتزویگ» هم فرآیند تقسیم سلولی را در جنین بررسی کرد. اینها که برشمردیم، فقط چندنمونه از تعداد زیاد کاربردهای این روش‌ بود. در پایان لازم است روی این نکته تاکید کنیم برندگان جایزه نوبل شیمی سال2014، بنیانگذاران توسعه دانش‌بشری در چندحوزه بسیار مهم برای بشر بودند. آشنایی با برندگان نوبل شیمی «اریک بتزویگ»، متولد1960 در آن‌آربور آمریکا، دکترای خود را در سال1988 از دانشگاه کورنل در ایتاکای نیویورک دریافت کرد و هم‌اکنون سرپرست گروه تحقیقاتی جانلیا در موسسه پزشکی هواردهیوز در اشبورن آمریکاست. «استفان هل»، متولد1962 در آراد رومانی و شهروند آلمان، دکترای خود را در سال1990 از دانشگاه هایدلبرگ آلمان دریافت کرد و اکنون رییس موسسه بیوشیمی‌فیزیک مکس پلانک در گوتینگن و رییس بخش مرکز تحقیقاتی سرطان آلمان در هایدلبرگ است. وی چهارمین رومانیایی است که جایزه نوبل گرفته است. «ویلیام مورنر» نیز متولد1953 در کالیفرنیا و شهروند آمریکاست. وی دکترای خود را در سال1982 از دانشگاه کورنل در ایتاکای آمریکا دریافت کرد. وی استاد شیمی و همچنین فیزیک کاربردی در دانشگاه استنفورد است.
www.nobelprize.org

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.