|

آشنایی با دستاوردهای برندگان جایزه نوبل فیزیک ۲۰۱۴

به افتخار رنگ‌ها

ترجمه: محمد فلاحی‌اردکانی

«شوجی ناکامورا» هنوز از خواب هم برنخاسته بود که با او تماس گرفتند و گفتند به اتفاق «ایسامو آکاساکی» و «هیروشی آمانو» از ژاپن، برنده جایزه نوبل فیزیک۲۰۱۴ شده است. اما دیگر نه وقت خواب بود و نه فرصت استراحت. بله؛ سه‌شنبه، هفتم‌اکتبر۲۰۱۴، آکادمی سلطنتی علوم سوئد که از جانب بنیاد نوبل عهده‌دار انتخاب برندگان این جایزه در رشته‌های پزشکی، فیزیک، شیمی و ادبیات است، جایزه نوبل فیزیک۲۰۱۴ را مشترکا به نام دوژاپنی و یک آمریکایی زد. «ایسامو آکاساکی»، «هیروشی آمانو» و «شوجی ناکامورا»، به پاس ابداع لامپی با بهره‌وری بالا و سازگار با محیط‌زیست، مفتخر به دریافت این جایزه شدند. این لامپ در واقع یک دیود‌نوری (LED) آبی‌رنگ است. طبق وصیت «آلفرد نوبل»، جوایز بنیاد نوبل به اختراعات و دستاوردهایی اهدا می‌شود که بیشترین بهره را برای بشریت به ارمغان داشته باشند. با استفاده از LED آبی هم می‌توان نور سفید را به روشی تازه تولید کرد؛ روشی که نویدبخش جانشین‌هایی بهره‌ور‌تر و ماندگار‌تر برای انواع قدیمی‌تر لامپ‌ها بوده و هست. در اوایل دسامبر آتی، وقتی «آکاساکی»، «آمانو» و «ناکامورا» برای شرکت در جشن اهدای جایزه نوبلشان به استکهلم می‌رسند، بعید است متوجه نوری نشوند که به یمن ابداع خودشان روشنایی‌بخش تقریبا تمامی ویترین‌های شهر شده است. لامپ‌های LED سفید، بهره انرژی بالا و عمر طولانی‌ای دارند و همچنان‌که از نامشان پیداست، از خود نورسفید ساطع می‌کنند. آنها برخلاف لامپ‌های فلوئورسنت (همان لامپ‌هایی که امروزه تحت‌عنوان «لامپ‌های کم‌مصرف» شناخته می‌شوند)، حاوی جیوه هم نیستند. LEDهای قرمز و سبز تقریبا نیم‌قرن است که در زندگی‌مان حضور دارند، اما تولید نور آبی (به‌کمک فناوری LED) انقلابی را در فناوری روشنایی می‌طلبید. فقط سه‌گانه قرمز، سبز و آبی می‌توانند‌‌ همان نور سفیدی را تولید کنند که جهانمان را روشن کرده، ولی با وجود سرمایه و همت هنگفتی که در جامعه علمی و صنعتی به کار گرفته شد، تولید نورآبی از طریق فناوری LED، تا سه‌دهه به‌صورت یک‌چالش ماند. «آکاساکی» و «آمانو»، در دانشگاه ناگویای ژاپن کار می‌کردند؛ حال ‌آنکه «ناکامورا» در استخدام شرکت کوچکی به نام نیچیا کمیکالز در توکوشیمای ژاپن بود. وقتی آنها به کمک نیمه‌رساناهای خود عاقبت موفق به تولید نورآبی شدند، در‌ها به روی حرکتی بنیادی در فناوری روشنایی گشوده شد. اگر قرن‌بیستم را لامپ‌های رشته‌ای روشن می‌کرد، قرن‌بیست‌ویکم از درخشش لامپ‌های LED است که روشن خواهد شد. حفظ انرژی و منابع طبیعی یک LED از چندلایه نیمه‌رسانا تشکیل شده که در آنها الکتریسیته مستقیما به واحدهای نور (فوتون) بدل می‌شود؛ به‌طوری‌که در مقایسه با بسیاری از منابع نوری دیگر (که در اکثریت‌ آنها الکتریسیته در اصل به گرما بدل می‌شود و تنها سهم اندکی به نور می‌رسد) بهره‌ورتری بیشتری دارد. مشخصا در لامپ‌های رشته‌ای و همچنین لامپ‌های هالوژن، جریان الکتریسیته به‌منظور گرم‌کردن رشته داخلی لامپ و بنابراین به درخشش واداشتن آن استفاده می‌شود. در لامپ‌های فلوئورسنت هم که درگذشته به «لامپ‌های کم‌مصرف» معروف بودند، اما با ظهور فناوری LED، از ذیل این عنوان ساقط شدند، آنچه منجر به تولید گرما و نور می‌شود، تخلیه الکتریکی ا‌ست. LEDهای جدید اما برای تولید نور، در مقایسه با منابع نوری قدیمی‌تر به انرژی کمتری احتیاج دارند و کیفیت‌شان نیز رفته‌رفته رو‌به‌بهبود است. افزایش بهره‌وری آنها را می‌توان از طریق نسبت شار نوری تولیدی (بر حسب واحد Lumen) به انرژی الکتریکی مصرفی (بر حسب واحد Watt) با سایر منابع نوری مقایسه کرد. جدید‌ترین رکورد این نسبت برای لامپ‌های LED، ۳۰۰لومن‌بروات است و این مقدار برای لامپ‌های رشته‌ای، ۱۶ و برای لامپ‌های فلوئورسنت هم ۷۰ است. نظر به اینکه تقریبا یک‌چهارم برق مصرفی جهان به‌منظور تامین روشنایی استفاده می‌شود، LEDها با بهره‌وری بالایشان قادرند در حفظ منابع انرژی زمین هم نقش‌آفرین باشند. لامپ‌های LED از طرفی ماندگاری بیشتری هم دارند. عمر متوسط لامپ‌های رشته‌ای، هزارساعت است، چراکه گرمای بالا منجر به فرسایش رشته‌هایشان می‌شود؛ حال‌ آنکه لامپ‌های فلوئورسنت، عمر متوسطی معادل 10‌هزارساعت دارند. LEDها که متوسط عمرشان می‌تواند حتی به یکصدهزارساعت هم برسد، در این بین نقش بسیار موثری در کاهش مصرف مواد اولیه خواهند داشت. تولید نور از نیمه‌رسانا‌ها تکنولوژی LED ماحصل‌‌ همان هنر فناورانه‌ای‌ است که گوشی‌های موبایل، رایانه‌ها و جملگی تجهیزات مدرن الکترونیکی را که به پدیده‌های کوانتومی متکی‌اند، برای دنیایمان به ارمغان آورده است. یک LED از چند لایه تشکیل شده است: یک‌لایه نیمه‌رسانای نوع n (از نوع «دهنده») حاوی الکترون‌های اضافی و یک‌لایه نیمه‌رسانای نوع p (از نوع «پذیرنده») و فاقد تعدادی الکترون، یا به عبارتی حاوی حفره‌های اضافی (که به هیات بارهای مثبت تلقی می‌شوند). بین این‌دو، لایه‌ای موسوم به «لایه فعال» وجود دارد که الکترون‌ها و حفره‌ها در پی اعمال ولتاژ الکتریکی به نیمه‌رسانا، به داخل این لایه رانده می‌شوند. همین‌که الکترون‌ها و حفره‌ها در آنجا همدیگر را ملاقات کردند، فرآیندی موسوم به بازترکیب الکترون‌ها و حفره‌ها رخ می‌دهد که در نتیجه آن نور ایجاد می‌شود. طول‌موج این نور کاملا بستگی به نوع نیمه‌رسانا دارد. نور آبی با طول‌موج کوتاهش که آن‌ را در انتهای طیف رنگ‌ها جای می‌دهد، تنها توسط مواد خاصی قابل تولید است. نخستین مورد گزارش‌شده از نور گسیلی توسط یک نیمه‌رسانا، در سال۱۹۰۷میلادی توسط «هنری راوند»، همکار «گوییلمو مارکونی» (مبدع رادیو و برنده جایزه نوبل۱۹۰۹) به ثبت رسید. بعد‌ها در دهه‌های۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، «اولگ لوسف» در اتحاد جماهیر شوروی سابق مطالعات عمیق‌تری را در خصوص گسیل نور از طریق چنین فرآیندی به ثمر رساند. با این‌همه، «راوند» و «لوسف» فاقد دانش لازم برای درک سازوکار این فرآیند بودند. چندین‌دهه طول کشید تا مقدمات علمی لازم برای ارایه یک توصیف نظری از آنچه پدیده الکترولومینسانس (Electroluminescence) خوانده می‌شود، فراهم آید. LED قرمز نیز در اواخر دهه۱۹۵۰ ابداع شد. از این نوع LED، در ساخت وسایلی همچون ساعت‌ها، ماشین‌حساب‌های دیجیتالی، یا چراغ‌های نمایشگر روشن-خاموش دستگاه‌ها استفاده می‌شد. در‌‌ همان مراحل اولیه هم معلوم بود که برای دسترسی به فناوری تولید نور سفید، به یک دیود‌نوری با طول موج کوتاه و حاوی فوتون‌های پرقدرت (یعنی به یک LED آبی) نیاز است. آزمایشگاه‌های بسیاری در این زمینه کوشیدند، اما موفقیتی حاصل نکردند. مسیر پرسنگلاخ برندگان امسال نوبل فیزیک اما واقعیات موجود را به چالش خواندند. سخت کوشیدند و ریسک‌های فراوان کردند. وسایل موردنیازشان را خودشان ساختند. فناوری لازمه را فراگرفتند و هزاران‌بار هم آزمایشش کردند. در اکثریت موارد به بن‌بست خوردند، اما ناامید نشدند. کار آنها در واقع نوعی هنر آزمایشگاهی در بالا‌ترین سطح ممکن بود. نیتریدگالیوم (GaN) ماده انتخابی هر دوگروه، یعنی «آکاساکی» و «آمانو» و همین‌طور «ناکامورا»، برای پیشبرد کارشان بود. باوجود اینکه پیشینیان‌ آنها همین مسیر را با شکست پیموده بودند، ماحصل کار این دوگروه، توام با موفقیت بود. در اوایل کار، نیتریدگالیوم ماده مناسبی برای تولید نورآبی در LED به‌نظر می‌رسید، اما مشکلات عملیاتی فراوانی بر سر راه ایجاد شد. هیچ‌کس قادر نبود بلور نیتریدگالیوم را با کیفیتی مطلوب از کار درآورد. با این‌همه، «آکاساکی» با تکیه بر تجربیات سابقش اطمینان یافت در انتخاب ماده اولیه، راه خطا را در پیش نگرفته و بنابراین کماکان کارش را به اتفاق «آمانو» (که در آن مقطع، دانشجوی دکترای دانشگاه ناگویا بود) ادامه داد. «ناکامورا» هم در پژوهش‌های مستقل خود از نیتریدگالیوم استفاده کرد. در سال۱۹۸۶، «آکاساکی» و «آمانو» برای نخستین‌بار موفق شدند از طریق ایجاد پوششی از نیتریدآلومینیوم بر یک‌لایه یاقوت کبود، بلور باکیفیتی از نیتریدگالیوم را بر آن رشد دهند. چندسال بعد، در اواخر دهه۱۹۸۰، آنها به پیشرفت‌های خارق‌العاده‌ای در ساخت یک لایه نیمه‌رسانای نوع p رسیدند. «آکاساکی» و «آمانو» تصادفا کشف کردند وقتی مواد تحت بررسی‌شان در یک میکروسکوپ الکترونی روبشی موردمطالعه قرار داشتند، با شدت بیشتری از خودشان نور ساطع می‌کردند. این اتفاق حکایت از این داشت که جریان الکترونی موجود در میکروسکوپ، لایه p نیمه‌رسانا را کارآمد‌تر می‌کند. بالاخره در سال۱۹۹۲ بود که آنها موفق شدند اولین LED آبی‌شان را به نمایش بگذارند. «ناکامورا» هم از سال۱۹۸۸ اقدام به ساخت LED آبی خود کرد. دوسال بعد، او نیز موفق به تولید بلور باکیفیتی از نیتریدگالیوم شد. او راه هوشمندانه خود را در شیوه رشد بلور پیدا کرد. ابتدا لایه نازکی از نیتریدگالیوم را در دمای پایین رشد می‌داد و سپس لایه‌های دیگر را در دمایی بالا‌تر بر آن می‌نشاند. در همین اثنا، «ناکامورا» توانست دلیل موفقیت «آکاساکی» و «آمانو» را در تولید لایه نیمه‌رسانای نوع p هم توضیح بدهد. جریان الکترونی، هیدروژنی را که مانع از شکل‌گیری لایه نوع p می‌شد، حذف می‌کرد. «ناکامورا» با جایگزین‌کردن روشی ساده‌تر و ارزان‌تر از تاباندن پرتو الکترون، یعنی فقط با گرم‌کردن ماده‌ای که قصد لایه‌نشانی‌ آن را داشت، در‌‌ همان سال۱۹۹۲ موفق به تولید لایه نیمه‌رسانای نوع p شد. البته روش «ناکامورا»، با روش «آکاساکی» و «آمانو» تفاوت داشت. در طول دهه۱۹۹۰، هردو گروه موفق شدند LEDهای آبی خود را بهبود بخشند و کارآمدترشان کنند. آنها با به‌کارگیری عناصر آلومینیوم و ایندیوم، آلیاژهای مختلفی از نیتریدگالیوم را ساختند و به‌این‌ترتیب ساختار LEDهایشان پیچیده‌تر شد. هر دوگروه «آکاساکی» و «آمانو» و همچنین «ناکامورا»، لیزری با طول‌موج آبی اختراع کردند که بخش اصلی آن را یک LED آبی به ابعادی معادل یک دانه شن تشکیل می‌داد. نور منتشره از یک لیزر آبی، برخلاف نور پراکنده LED، اشعه‌ای متمرکز است. از آنجا که نور آبی طول‌موج بسیار کوتاهی دارد، می‌تواند با شدت بیشتری هم متمرکز شود و در یک سطح یکسان، چهاربرابر اطلاعات بیشتری نسبت به نور فروسرخ را در خودش جای بدهد. همین رشد چشمگیر در ظرفیت ذخیره‌سازی، منجر به توسعه سریع دیسک‌های Blu-ray با ظرفیتی بیشتر و همچنین چاپگرهای لیزری بهتر شد. امروزه بسیاری از لوازم خانگی هم با LEDها تجهیز شده‌اند. آنها با نورشان نمایشگرهای LCD تلویزیون‌ها، رایانه‌ها و گوشی‌های موبایل را روشن و همچنین نقش لامپ و فلاش دوربین‌های عکاسی را هم ایفا می‌کنند. انقلاب چشمگیر اختراع برندگان نوبل فیزیک امسال، به انقلابی در فناوری روشنایی انجامید. لامپ‌های جدید، هم‌اینک ارزان‌تر و هوشمند‌تر توسعه می‌یابند. لامپ‌های LED سفید را عموما می‌توان به دوروش متفاوت ساخت: یکی با تحریک عنصر فسفر از طریق تاباندن نورآبی و نتیجتا گسیل نور قرمز و سبز از فسفر که در ‌‌نهایت از ترکیب این سه‌رنگ، نور سفید حاصل می‌شود و دیگری‌‌ همان تلفیق سه‌نور آبی، قرمز و سبز و واگذاری کار ترکیب نهایی‌شان به چشم انسان. LEDها منابع نوری انعطاف‌پذیری هم هستند. از طریق این فناوری هم‌اینک می‌توان میلیون‌هارنگ را با کاربردهای متفاوتی در زمینه روشنایی پدید آورد؛ رنگ‌هایی که طول‌موج و شدت‌شان قابل کنترل است. این لامپ‌ها در زمینه‌هایی همچون ساخت صفحات نورانی رنگی (در ابعاد صد‌هامترمربع)، تولید چراغ‌های چشمک‌زن و همچنین الگوهای متنوع نوری هم کاربرد دارند، به‌طوری‌که جملگی خصوصیات‌ این نور‌ها از طریق رایانه قابل کنترل است. امکان کنترل رنگ‌ها در لامپ‌های LED، حکایت از امکان بازتولید نورهای طبیعی برای درک ساعت بیولوژیک بدن نیز دارد. در عملیات کاشت گلخانه‌ای و تولید نورهای مصنوعی هم می‌توان ردپای LEDها را یافت. LEDها خبر خوش دیگری را هم با خودشان به ارمغان دارند و آن بهبود کیفیت زندگی بالغ بر یک‌ونیم‌میلیارد انسان است که از دسترسی به شبکه برق، محرومند. این افراد می‌توانند با منابع کوچک انرژی، همچون سلول‌های خورشیدی محلی، از نعمت روشنایی بهره‌مند شوند. از این گذشته، آب آلوده را هم می‌توان از طریق LEDهای فرابنفش، استریلیزه کرد. اگرچه تنها 20سال از ابداع فناوری LED آبی می‌گذرد، اما به یمن تولید نور سفید، آن‌هم به طریقی کاملا جدید، این فناوری هم‌اینک به همگی ما سود می‌رساند.
www.nobelprize.org

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.