|

درباره جایزه نوبل پزشکی امسال

نقشه فضایی‌- مکانی زمان در مغز برای شناخت جهان

عبدالرحمن نجل‌رحیم عصب‌شناس و عصب‌پژوه

اعلان برندگان نوبل پزشکی امسال مرا خوشحال کرد. چون به‌نظرم نوعی ارج‌نهادن به تلاش دانش‌ورزان مغزکاو برای دسترسی به ابعادی از شناخت انسان بود. زمانی نه‌چندان نزدیک را به‌یاد می‌آورم که عنوان متخصص مغزواعصاب را یدک می‌کشیدم، اما عشق به پژوهش من را به آزمایشگاهی در موسسه عصب‌شناسی کوینز اسکوئر لندن کشانده بود. در آنجا روی تغییرات نوروشیمیایی در مغز بیماران آلزایمری و پارکینسونی پس از مرگ کار می‌کردم و در ضمن تغییرات تبادلات واسط‌های شیمیایی فرآیند پیری را در مغز موش‌های سفید اندازه‌گیری می‌کردم. «جان اُ کیف»، یکی از برندگان امسال جایزه نوبل، به فاصله کمی آن‌طرف‌تر، در آزمایشگاهی در بخش آناتومی دانشگاه کالج لندن (یوسی‌ال) روی سلول‌های هیپوکامپ (منطقه‌ای شبیه به اسب دریایی) مغز موش‌های سفید، الکترود می‌کاشت تا فعالیت تک‌سلول‌های این منطقه حافظه‌ساز حیوان را در ضمن حرکت در قفس بررسی کند. حال مدت‌هاست که موسسه عصب‌شناسی کوینز‌اسکوئر به دانشگاه کالج لندن (یوسی‌ال) پیوسته است. در سال۱۹۷۱ بود که «جان اُ کیف» با دانشجویش «جاناتان دوستروفسکی» در یوسی‌ال توانسته بود فعالیت تک‌سلول‌هایی را در داخل هیپوکامپ مغز موش‌های سفید ثبت کند که تنها وقتی که حیوان در شرایط گردش در قفس به‌دنبال غذا در محل خاصی قرار می‌گرفت، تحریک می‌شدند و در بقیه موارد خاموش بودند. هفت‌سال بعد هنگامی که او را در یک گردهمایی در یوسی‌ال دیدم، یافته او در آزمایشگاه‌های مستقل دیگر تکرار و تایید شده بود. استاد دانشگاه بود و کتابی با «لین‌نادل» منتشر کرده بود که درباره نظریه وجود نقشه شناختی در هیپوکامپ بود. کارهای او منتقدهایی چون «استیون رز» را متقاعد کرده بود که او از تقلیل‌گرایی (ردوکسیونیسم) محض در شرایط انتزاعی آزمایشگاهی برای توجیه کار مغز استفاده نمی‌کند. «استیون رز» خود از پژوهشگران حافظه روی هیپوکامپ مغز جوجه است و کتاب او در سال ۱۹۹۳ جایزه علمی «غون پولانک» را برده است. (اخیرا ترجمه‌ای گروهی از این کتاب به نام شکل‌گیری حافظه از مولکول تا ذهن، در ایران منتشر شده است.) چندسال بعد از این کشف «اُ کیف»، پروژه معروف بررسی هیپوکامپ مغز کسانی که موفق به گذراندن دوره آموزشی تاکسیرانی در شهر لندن شده بودند، نشان داد تجربیات مسیریابی در نقشه پیچیده شهری با خیابان‌های اسپاگتی‌شکل لندن باعث بزرگ شدن منطقه هیپوکامپ مغز این رانندگان در مقایسه با افراد عادی می‌شود. 30سال بعد از کشف تک‌سلول‌های مکانی در هیپوکامپ موش سفید آزمایشگاهی، «می‌‌بریت و ادوارد موسر»، زن و شوهر پژوهشگری در دانشگاه نروژ، به یافته جدیدی دست یافتند. آنها در ادامه هیپوکامپ در قشر خاکستری اولیه مغز به نام انتورینال کورتکس، تک‌سلول‌هایی در مغز موش سفید پیدا کردند که با فعالیت خود کارهای پیچیده‌تری انجام می‌دهند. این سلول‌ها هرکدام نقشه‌ای چندضلعی هندسی از مسیر حرکت حیوان در محیط زندگی را در خود بازنمایی می‌کنند. گروه‌های دیگر پژوهشی نیز، چنین سلول‌هایی را در این مناطق مغز موش پیدا کرده‌اند و علاوه‌بر آن تحقیقات در مغز میمون‌ها و انسان نیز این یافته‌ها را تایید می‌کند. بنابراین «می‌بریت و ادوارد موزر» نیز نیمی از جایزه نوبل را از آن خود کرده‌اند و با استاد سابق خود، «جان اُ کیف» در این افتخار سهیم شدند. امروزه ثبت فعالیت این تک‌سلول‌ها در مغز میمون و انسان در حال سکون، با استفاده از دستگاه‌های نمایشی برای ایجاد شرایط واقعیت مجازی و تجربه مسیریابی با استفاده از قوه شبیه‌سازی و تخیل تا اندازه‌ای ممکن شده است. با این امکانات، پژوهشگرانی که روی میمون‌ها و انسان‌های تحت عمل جراحی صرع کار می‌کنند، به وجود سلول‌هایی مغزی پی برده‌اند که مکان و مسیر حرکت را نقشه‌برداری می‌کنند و به‌نظر می‌رسد افزون‌تر و منتشرتر از آنچه باشند که در هیپوکامپ و قشر خاکستری اولیه پیوسته به آن در موش‌های آزمایشگاهی وجود دارند. تجربه کارکردن روی مغز بیماران آلزایمری پس از مرگ و مشاهده تصاویر مغزی مبتلایان به این بیماری در مراحل مختلف نشان می‌دهد که یکی از بخش‌های مهم مغزی که به‌طور اولیه در این بیماری آسیب می‌بیند، ناحیه هیپوکامپ و قشر خاکستری اولیه پیوسته به آن است. از طرف دیگر، بیمارانی را می‌بینیم که از نظر به‌خاطرآوری نشانه‌های مکانی و جغرافیایی با مشکل جدی روبه‌رو هستند؛ نقشه محل کنونی در خاطرشان نمی‌ماند، فاصله اتاق خواب تا دستشویی را گم می‌کنند. اغلب غذای روی اجاقشان می‌سوزد. جای اشیای توی آشپزخانه را به‌یاد نمی‌آورند. کلید را نمی‌دانند کجا گذاشته‌اند. پول گم می‌شود. مسیری را که تمام عمر از آن عبور کرده‌اند گم می‌کنند و سر از ناکجاآباد درمی‌آورند. حال با دانستن آسیب‌های سلولی خاص در مناطق مشخص مغزی در بیماران آلزایمری، در اشکالات تعیین مسیر مکانی‌-فضایی آسان‌تر خواهد بود که به‌دنبال پیشگیری و درمان زودرس از این علایم فاجعه‌آمیز باشیم. نکته مهم در این رابطه، اهمیت مکان در محوریت جسم در ادراک زمان و شکل‌گیری حافظه است چون موجود زنده در حرکت برای درک زمان باید به جسم خود رجوع کند و موقعیت خود را در مکان تعیین کند. این موضوع در فعالیت سلول‌ها در هیپوکامپ و قشر خاکستری مجاور مغز در پژوهش‌هایی که منجر به کسب جایزه نوبل پزشکی امسال شد، منعکس است. «ایمانوئل کانت» شاید اولین فیلسوفی بود که بر اهمیت فضا و مکان در ادراک و فهم زمان و وابستگی شناخت زمان به مولفه‌های مکانی و اولویت ادراک فضا در شناخت انسان تاکید کرد. «کانت» خود قربانی بیماری آلزایمر شد و بیماری آلزایمر چنان تدریجی و مخفیانه در جان او نفوذ کرد که او را از اجرای وظایفش درباره خود به‌عنوان انسان، بنا به دستگاه فلسفی‌اش غافل کرد. کشف بزرگ «آلبرت انیشتین» درباره نسبیت زمان و مکان در فیزیک از واقعیت وابستگی زمان به مکان از دیدگاه انسانی آن سرچشمه می‌گیرد. پرداختن به جلوه‌های اولویت، محوریت و وابستگی زمان به مکان در ادراک و شناخت انسان در عرصه خلاقیت‌ در رشته‌های مختلف هنری و نویسندگی فرصتی دیگر می‌طلبد. تنها نگاهی به کارهای «پاتریک مودیانو»، برنده دیگر جایزه نوبل امسال در ادبیات نشان می‌دهد چگونه گشت‌زنی در خیابان‌ها و کوچه‌پس‌کوچه‌ها و کافه‌های درهم پاریس می‌تواند به بازیابی خاطرات و حافظه ازدست‌رفته کمک کند. بر این باورم که علم پزشکی از جمله عصب‌پژوهی (نوروساینس) با پیشرفت کند اما دقیق خود می‌تواند در هر مرحله به تلاش انسان در عرصه‌های دیگر و پرواز خلاق خیال و تفکر در مجموعه فرهنگ از جمله فلسفه و هنر، نظری بیفکند. این نگاه نه‌تنها حظ زیبایی‌شناسی عمیق‌تری ایجاد می‌کند، بلکه می‌تواند دستمایه نظریه‌های پیشرو و خلاق در آینده عصب‌پژوهی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.