آشنایی با دستاوردهای برندگان جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی۲۰۱۴
در جستوجوی مکان در مغز
نیما نریمان .* دانشجوی رشته علوم اعصاب در انستیتو روانپزشکی دانشگاه کینگز کالج لندن
همهچیز از ۱۹۷۱ آغاز شد. وقتی که «جان اُ کیف» عصبشناس آمریکایی در آزمایشگاهش در دانشگاه یوسیال لندن با موفقیتی غیرمنتظره مواجه شد: او اولین جزء از آنچه که آن را اصطلاحا «سیستم موقعیتیاب درون بدن» یا «جیپیاس مغز» مینامیم، کشف کرد. خودش به شوخی میگوید در جستوجوی «روح موش» بود که مسیرش به سمتی دیگر رفت و سر از «سلولهای موقعیت» درآورد. اینها گروهی از سلولهای عصبی هستند که در بخشی در عمق مغز بهنام هیپوکامپ قرار دارند و «اُ کیف» متوجه شد هنگامی که موش در نقطه بهخصوصی از اتاق قرار دارد، گروهی از آنها شروع به فعالیت میکنند و هنگامیکه جایش را تغییر میدهد و در نقطهای دیگر از اتاق قرار میگیرد، گروهی دیگر از این سلولها فعال میشوند. او اینطور نتیجهگیری کرد که به این ترتیب این سلولها عملا یک «نقشه» از اتاق را در مغز موش بهوجود میآورند تا بتواند از موقعیت مکانی خود اطلاع یابد و از اینرو آنها را «سلولهای موقعیت» نامید. چه در اتاق یا گوشهای از منزلتان باشید و چه در حیاط خانه مادربزرگ یا در محل کار و... کار این سلولها به زبان ساده این است که به شما بگویند «تو اینجایی». «اُ کیف» حدس زده بود در
آینده محققان خواهند توانست شواهدی دال بر وجود نوعی سیستم هماهنگکننده شبکهمانند را در مغز انسان کشف کنند که این «سلولهای موقعیت» به کمک آن میتوانند نقشههای مکانی مختلف را بهوجود آورند و ترسیم کنند. سهدهه بعد و در سال۲۰۰۵ بود که یکزوج ماجراجوی نروژی بهنام «ادوارد» و «می-بریت موزر» حدس استاد پیشینشان «جان اُ کیف» را تبدیل به واقعیت کرده و دومین جزء از سیستم موقعیتیاب مغز انسان را کشف کردند: نوعی دیگر از سلولهای عصبی که آنها را «سلولهای شبکه» نامیدهاند. این سلولها در بخشی از مغز بهنام قشر انتورینال جای دارند و بهصورت یک شبکه پیچیده عمل میکنند و کارشان کمک به تعیین موقعیت دقیق مکانی فرد و مسیریابی است. کمی بعدتر، آنها نشان دادند ایندو بخش تشکیلدهنده جیپیاس مغز یعنی «سلولهای موقعیت» در هیپوکامپ و «سلولهای شبکه» در قشر انتورینال بهوسیله تعداد زیادی مدارهای عصبی با یکدیگر در ارتباطند و از اینرو همراه و هماهنگ با یکدیگر به ما کمک میکنند تا بتوانیم موقعیت مکانی خود را دقیقا تعیین کرده و دست به جهتیابی بزنیم. آنچه این محققان انجام دادهاند، بهطور عمده روی موشهای آزمایشگاهی بوده، اما از
یکسو با توجه به شباهتهای ساختاری و عملکردی فراوان بین مغز موش و انسان کاملا محتمل به نظر میرسید که این در مورد مغز انسان نیز صادق باشد و از سوی دیگر در مطالعاتی که با استفاده از روشهای تصویربرداری مغزی (خصوصا روی برخی بیماران) صورت گرفته، نشان داده و ثابت کرده این دوگروه خاص از سلولهای عصبی در مغز انسان نیز وجود دارند و فعالیت مشابهی را نشان میدهند. اما چرا کشف این سلولها و عملکردشان تا این حد مهم است؟ یکی از اهداف عمده دانش عصبپژوهی این است که بتواند به شکلی دقیق نشان دهد افکار و رفتار ما چگونه در مجموعهای از سلولهای عصبی در مغز شکل میگیرد و بهوجود میآید. در زمینه حسهای پنجگانه و انجام حرکات فیزیکی، این البته کار چندان دشواری نیست اما وقتی صحبت از یادآوری گذشته، حافظه یا جهتیابی و... میشود، با داستان کاملا متفاوت و بسیار پیچیدهای مواجه میشویم. از همینروست که کشف «سلولهای موقعیت» و «شبکه» اهمیت خود را مییابد، اینکه اینها به روشنی ارتباطی مشخص را بین عملکرد یکسلول عصبی واحد در مغز و بهوجودآمدن یک رفتار پیچیده مثل مکانیابی و... را نشان میدهند. همچنین ارتباط بین مغز، حافظه و موقعیت
مکانی فرد از جمله مسایلی بوده که از قرنها پیش توجه دانشمندان و فیلسوفان را به خود جلب کرده است. در دوران قدیم یکفیلسوف برای انجام یک سخنرانی بلند و طولانی تلاش میکرد تا بهمنظور بهخاطرسپردن تمامی حرفهایش از برخی مشخصههای بینایی یک ساختمان یا خیابان استفاده کند، به این صورت که بخشهای مختلفی از صحبت خود را با مشخصههای بینایی متفاوت آن ساختمان یا خیابان مرتبط کرده و با تمرین ذهنی و تصور آن مشخصهها در هنگام سخنرانی تمامی حرفهایش را بهراحتی بهخاطر آورده و بیان کند و در نهایت بهخوبی از عهده انجام سخنرانیاش برآید. همینطور در قرنبیستممیلادی هم رفتارشناسان با بررسی رفتار حیوانات این فرضیه را مطرح کردند که آنها احتمالا نوعی نقشه انتزاعی از موقعیتهای مکانیشان را در ذهن ساخته و دارند؛ فرضیهای که بعدها با کشف «سلولهای موقعیت» و «شبکه» بهطور کامل موردتایید قرار گرفت. در سال۲۰۰۰ «النور مگوایر» و همکارانش در دانشگاه یوسیال لندن تحقیق جالب و معروفی را انجام دادند که در آن مشخص شد بخشی از مغز رانندگان تاکسیهای لندن که نقشی مهم و اساسی در جهتیابی و مسیریابی و نیز شکلگیری و ثبت خاطرات را بر عهده
دارد، (هیپوکامپ) نسبت به سایر افراد عادی بزرگتر است. دلیلش هم آن است که مغز و شبکههای عصبی بیشمار آن در طول زمان و با توجه به آنچه که فرد انجام میدهد، قابل تغییر است و اگرچه این تغییرات اغلب در سطوح سلولی است، اما میتوان در بسیاری موارد آنها را با ابزارهایی دقیق مورد بررسی و سنجش قرار داد. یکی دیگر از نتایج حاصل از تحقیق «مگوایر» این بود که مشخص شد هیپوکامپ و حافظه مکانی- فضایی ما با یکدیگر در ارتباطند و این به محققان کمک کرد تا بهتر بتوانند به چگونگی کارکرد «سلولهای موقعیت» پیببرند. اما «سلولهای موقعیت» چگونه کار میکنند؟ اگر به فعالیت یکی از این سلولها توجه کنیم، متوجه میشویم آنها در درجهاول و مشخصا نسبت به «موقعیت مکانی و محل» حضور فرد علاقهمند هستند، بهعبارتی برای آنها مهم نیست که شما در حال انجام چه کاری هستید، اما برایشان مکان وقوع آن کار اهمیت دارد. بهعنوان مثال وقتی شما در محل کار یا کلاس درس حضور دارید، تعدادی از اینها شروع به فعالیت میکنند و زمانی که به خانه برمیگردید، گروهی دیگر از آنها فعالند یا ممکن است برخی از آنها در بعضی مکانهای مشابه فعالیت مشابهی را نشان دهند. این سوال
مهم از همان ابتدا پیش آمد که این سلولها چطور مکانهای متفاوت را تشخیص میدهند و در موقعیتهای مختلف شروع به فعالیت میکنند؟ در واقع ما برای اینکه در هرزمان متوجه بشویم کجا هستیم، دوراه داریم: اولین و واضحترین راه این است که نگاهی به دوروبرمان بیندازیم و با توجه به نشانهها و مشخصههایی که در محیط اطرافمان میبینیم، بفهمیم کجا هستیم؛ راه دوم که البته روشی کاملا متفاوت است، یادآوری و توجه به موقعیت مکانی قبلیمان و بررسی جهت و فاصله آن از موقعیت کنونی است؛ اینکه قبل از اینجا کجا بودهایم و چه مسیر و مسافتی را برای رسیدن به اینجا پیمودهایم و با استفاده از این نقشه (بازنمایی) ذهنی آپدیتشده به موقعیت فعلیمان پی ببریم. در حقیقت مجموعهای از اطلاعات حسی که از محیط دریافت میکنیم (بینایی و شنوایی و بویایی و...) به عملکرد این سلولها جهت تشخیص مکانهای مختلف کمک میکند، با این حال نقش اطلاعات بینایی در این زمینه بسیار پررنگتر و مهمتر از سایر حواس است بهطوریکه این سلولهای عصبی حتی در موشها که به اندازه انسان به اطلاعات بیناییشان تکیه ندارند هم برای فعالیت اساسا به آنها متکی هستند. این مساله کاملا
قابلدرک است، محرکات و مشخصههای بینایی هرمکان در بهخاطرسپردن آنها و شناسایی و درک موقعیتها نقش عمدهای را ایفا میکنند. آنچه این سلولها انجام میدهند، چندیننتیجه و فایده برای ما به همراه دارد: اول اینکه به فرد میگوید کجاست و سپس این را با سایر اطلاعات موجود در سایر مناطق مغز (از جمله خاطرات و آموختهها و...) ترکیب میکند و وی پی میبرد آیا آن مکان جایی خوب یا بد یا... است؟ آیا آن مکان جایی آشناست یا جایی است که قبلا آن را دیده یا آنجا بوده؟ آیا لازم است برای شناسایی بهتر آنجا دست به تلاش بیشتری بزند و... . دوم اینکه میتوانند در فهمیدن اینکه چطور میشود از آنجا به موقعیت و جایی دیگر رفت، (جهتیابی) به فرد کمک کنند و این کار را به شکل جالبی انجام میدهند؛ مثلا تصور کنید شما به سمت در اتاقتان میروید و ناگهان یکمیز یا صندلی سر راهتان قرار میگیرد، در این زمان خیلی سریع مسیری دیگر را پیدا میکنید تا به در اتاقتان برسید و این جهتیابی سریع را در واقع همین «سلولهای موقعیت» در مغز شما انجام دادهاند. در واقع این سلولها بهنوعی با نقشهبرداری دایم و مستمر از محیط اطراف ما و موقعیتمان در آن، قابلیت
انعطافپذیری قابلملاحظهای را در جهتیابی به ما میدهند. حال تصور کنید از یک نقطه در شمال تهران به منطقهای در جنوب شهر میروید. در این مسافت نسبتاطولانی عملکرد این سلولها و ارتباط آنها با یکدیگر و نیز با سایر سلولها (مانند سلولهای شبکه) و نیز شکلگیری نقشههای مکانی متعدد توسط آنها چگونه است؟ اینها از جمله سوالاتی هستند که محققان در حال حاضر اطلاع دقیق و چندانی از آن ندارند و بررسیها دراینباره ادامه دارد. یک نکته حایز اهمیت دیگر در این زمینه، ارتباط این سلولها و بهطورکلی سیستم مکانیاب مغزی با حافظه و بیماریهای مرتبط با آن از جمله آلزایمر است. بر اساس تحقیقی که سال گذشته انجام گرفت مشخص شد سلولهای موقعیت بهنوعی در ثبت «محتوای هیجانی» موقعیتها مثلا ترس، شادی و... نیز نقش دارند. همینطور کافی است تا بهسادگی به آنچه که در روز گذشته برایتان اتفاق افتاده فکر کنید، بهراحتی متوجه میشوید که یادآوری خاطرات ما از اتفاقات گذشته با یادآوری مکان رخداد آنها (و نیز تا حدودی حالات هیجانی ما از آنها) همراه است. اینها به روشنی میرسانند که به احتمال فراوان این «سلولهای موقعیت» (و شبکه) به طریقی در
شکلگیری و ثبت خاطرات ما نیز نقشی مهم را ایفا میکنند. از سوی دیگر این را میدانیم در بیماری آلزایمر همین مناطق از مغز که دربرگیرنده این سیستم موقعیتیاب درونی است (یعنی هیپوکامپ و قشر انتورینال که در مجاورت یکدیگرند) اول از همه دچار اشکال شده و پیش از سایر مناطق تخریب میشوند و البته مشکلات حافظه و اختلال در جهتیابی هم از اولین نشانههای بروز آن هستند بهطوریکه افراد دچار آلزایمر در مراحل اولیه این بیماری بهجز فراموشی اغلب مسیرشان را اشتباه کرده و گم میشوند؛ از اینرو درک بهتر سیستم جیپیاس مغز میتواند ما را در درک بهتر مکانیسم بیماری آلزایمر کمک کند. «سلولهای شبکه» نیز تا حدود زیادی مشابه «سلولهای موقعیت» هستند و در موقعیتهای مکانی خاص شروع به فعالیت میکنند با این حال تفاوت ایندو آنجاست که ایندسته از سلولها در مناطق بسیار بیشتری فعالند و نیز نوع فعالیتشان اغلب الگویی را بهوجود میآورد که در نتیجه آن طرح و نمایی کلی از موقعیت مکانی فرد و مسیر و جهات را در اختیارش میگذارد. همینطور بهجز اینها گروهی دیگر از سلولهای عصبی هستند که تنها نسبت به جهات خاصی فعال میشوند، مثلا وقتی فرد به سمت
شمال نگاه میکند یا میرود، گروهی از آنها فعال میشوند و وقتی به سوی جنوب میرود، گروهی دیگر و... . اینها در واقع نوعی قطبنمای درونی را درون مغز انسان شکل میدهند. مجموعه همه اینها در نهایت سیستم جیپیاس مغز انسان را تشکیل داده و به ما این امکان را میدهند تا بهطورکلی بتوانیم موقعیت خودمان همچنین جهات و مسیرمان را تشخیص داده و درک کنیم. آنچه اکنون میدانیم، این است که اساسا این دوگروه مهم از سلولها در دومنطقه از مغز، جعبهسیاه سیستم موقعیتیاب درون بدن ما را تشکیل میدهند و هرکدام هم در یک سمت از این جعبه قرار دارند، همینطور اینکه آنها با یکدیگر و با سایر قسمتها در ارتباط هستند اما در حال حاضر چگونگی شکلگیری این سلولها، ارتباط آنها و نقش آنها در شکلگیری خاطرات دقیقا روشن نیست. به گفته «ادوارد موزر»: «درک این نادانستهها میتواند ۱۰تا ۲۰سال طول بکشد.» و به گفته «جان اُ کیف»: «دانش علوم اعصاب در حال حاضر در مرحلهای است که علم پیش از نیوتن و کشف قواعد معروفش در آن قرار داشت.» سرانجام اینکه نتیجه این تلاشهای سخت و تحسینبرانگیز برای رمزگشایی از اسرار مغز و چگونگی عملکرد آن در سطوح سلولی برای خلق
رفتارهای پیچیدهای نظیر موقعیتیابی» جایزه نوبل پزشکی در سال۲۰۱۴ برای «جان اُ کیف» و زوج نروژی موزر بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.