|

نگاهی به وضعیت تغذیه کودکان در ایران

خوردنی‌های خالی از ویتامین

علی‌اکبر سیاری . فوق‌تخصص گوارش کودکان استاد دانشگاه علوم‌پزشکی شهیدبهشتی معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

سوءتغذیه یکی از مشکلات تغذیه‌ای شایع در کودکان زیر پنج‌سال است. سوءتغذیه کودکان پیامدهای نامطلوب بسیاری دارد، ازجمله اختلال در رشد و تکامل مغزی و جسمی، افزایش هزینه‌های درمانی و مراقبت‌های پزشکی، افت تحصیلی و تحمیل هزینه‌های سنگین بر آموزش‌وپرورش کشور و از دست‌دادن روزهای کاری والدین. چنین پیامدهایی بار مالی سنگینی بر اقتصاد جامعه (هم در بخش دولتی و هم در بخش خصوصی) و نیز هزینه اجتماعی بالا بر خانواده‌ها وارد می‌کند. اولین‌بار در سال1370 مطالعه وضعیت سوءتغذیه کودکان زیر پنج‌سال در قالب بررسی ملی سالانه بهداشت خانواده با اندازه‌گیری وزن کودکان انجام شد. نتایج این مطالعه نشان داد 23درصد دختران روستایی، 17درصد دختران شهری، 15درصد پسران روستایی و 10درصد پسران شهری، دچار کم‌وزنی هستند. در سال1374 به دنبال تعهد سران کشورها برای دستیابی به اهدافی در زمینه سلامت کودکان در فاصله دهه1990 تا 2000 (که به اهداف دهه پایانی قرن‌بیستم معروف بوده است)، با همکاری مشترک وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و دفتر یونیسف در تهران، مطالعه میزان دستیابی به اهداف میان‌دهه‌ای انجام شد. براساس نتایج این مطالعه، 16/6درصد کودکان زیر پنج‌سال دچار کم‌وزنی، 19/4درصد کودکان زیر پنج‌سال دچار کوتاه‌قدی تغذیه‌ای و هفت‌درصد کودکان زیر پنج‌سال دچار لاغری بوده‌اند. بررسی کشوری انجام‌شده توسط وزارت بهداشت با عنوان «تعیین شاخص‌های تن‌سنجی کودکان زیر پنج‌سال» در سال1377 تصویر اپیدمیولوژیک سوءتغذیه را به تفکیک استان‌های مختلف کشور نشان داده است. اطلاعات این بررسی نشان داد حدود 10/9درصد کودکان زیر پنج‌سال کشور دچار کم‌وزنی متوسط و شدید، 15/4درصد کودکان دچار کوتاه‌قدی و پنج‌درصد کودکان دچار لاغری بودند. در سال1383، دومین بررسی کشوری «تعیین شاخص‌های تن‌سنجی کودکان زیر پنج‌سال» توسط دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت انجام شد. براساس نتایج این بررسی، 5/2درصد کودکان زیر پنج‌سال دچار کم‌وزنی متوسط و شدید بودند، 4/7درصد کودکان دچار کوتاه‌قدی تغذیه‌ای متوسط و شدید و3/7درصد کودکان دچار لاغری متوسط و شدید بودند. آخرین بررسی کشوری انجام‌شده، «مطالعه شاخص‌های سلامت و جمعیت» سال1389 وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی است که نتایج آن نشان می‌دهد شیوع کم‌وزنی، کوتاه‌قدی و لاغری در کودکان زیر پنج‌سال کشورمان به ترتیب 4/08، 6/8 و چهاردرصد بوده است. به‌طور کلی مقایسه نتایج مطالعات انجام‌شده طی سال‌های 1389-1370 نشان می‌دهد شیوع سوءتغذیه کودکان حدود 50درصد کاهش یافته است. این یافته‌ها حاکی از روند کاهشی و معنی‌دار در سه‌شاخص کم‌وزنی، کوتاه‌قدی و لاغری و بهبود قابل‌توجه در وضعیت تغذیه کودکان زیر پنج‌سال کشور است. با این وجود نباید از نظر دور داشت شیوع سوءتغذیه در مناطق محروم کشور همچنان بالاست. نتایج «مطالعه شاخص‌های سلامت و جمعیت» در سال1389 حاکی از آن است که بالاترین میزان شیوع سوءتغذیه در استان سیستان‌وبلوچستان وجود دارد. به بیان دیگر در این استان، 20/7درصد کودکان دچار کوتاه‌قدی، حدود 13درصد دچار کم‌وزنی و حدود 9درصد کودکان دچار لاغری هستند. در زمینه وضعیت ریزمغذی‌ها در کودکان زیر پنج‌سال، اولین بررسی انجام‌شده در سطح ملی مربوط به سال1380 است. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده از این بررسی، شیوع کم‌خونی در کودکان 23-15ماهه کشور 37/8درصد گزارش شد. شیوع کم‌خونی در کودکان شش‌ساله کشور نیز 18/2درصد گزارش شد. کمبود آهن بر اساس شاخص فرییتین سرم نیز حدود 33درصد کودکان 23-15ماهه و حدود 26درصد کودکان شش‌ساله گزارش شده است. کمبود روی نیز در 19/4درصد کودکان 23-15ماهه در سطح کشور گزارش شد. کمبود روی در کودکان شش‌ساله وسعت قابل‌ملاحظه‌تری داشت به‌طوری‌که 31درصد کودکان این گروه سنی در سطح کشور دچار کمبود روی سرم بودند و دامنه شیوع آن از 21/8درصد تا 46درصد در مناطق جنوب و جنوب‌شرقی متفاوت است. دومین بررسی ملی وضعیت ریزمغذی‌ها که در سال1391 انجام شده است، نشان می‌دهد شیوع کم‌خونی و کمبود روی در کودکان کشور در یک دوره 10ساله کاهش قابل‌ملاحظه‌ای داشته است. وضعیت کم‌خونی در کودکان 23-15ماهه در سال91 (20/7درصد) در مقایسه با سال1380 (37/8درصد) بر اساس معیار مشابه کاهش 50درصدی را نشان می‌دهد. همچنین مقایسه وضعیت کم‌خونی در کودکان شش‌ساله در سال91 (11/3درصد) در مقایسه با سال1380 (18/2درصد) بیانگر کاهش کم‌خونی در این گروه سنی نیز است. دامنه شیوع کم‌خونی از 5/9درصد در استان‌های زنجان، قزوین، قم و مرکزی تا 22/8درصد در مناطق جنوب و جنوب‌شرقی متفاوت است. وضعیت کمبود روی در کودکان 23-15ساله در سال91 (19/8درصد) در مقایسه با سال80 (19/4درصد) تغییری را نشان نداده است. دامنه شیوع کمبود روی در کودکان 23-15ماهه از 10/5درصد در مناطق غرب کشور و شمال خوزستان تا 31/4درصد در استان‌های فارس و کهگیلویه‌وبویراحمد متغیر است. برخلاف گروه سنی 23-15ماهه، وضعیت کمبود روی در کودکان شش‌ساله در سال91 (13/4درصد) در مقایسه با سال81 (31درصد کاهش قابل‌توجهی نشان داده است. وضعیت کمبود و کمبود شدید ویتامینA در کودکان 23-15ماهه در سال91 (19/7درصد) در مقایسه با سال80 (2/1درصد) به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. وضعیت حاشیه کمبود و کمبود ویتامینD در کودکان 23-15ماهه در سال91 (23/7درصد) در مقایسه با سال80 (3/7درصد) افزایش شدید معنادار و نگران‌کننده‌ای داشته است. دامنه حاشیه کمبود و کمبود ویتامین D از 11درصد در استان‌های گیلان و مازندران تا 9/35درصد در استان‌های بوشهر، هرمزگان و جنوب خوزستان متغیر است. وضعیت حاشیه کمبود و کمبود ویتامین D در کودکان شش‌ساله در سال91 (61/6درصد) گزارش شده که نگران‌کننده است. دامنه حاشیه کمبود و کمبود ویتامین D در کودکان شش‌ساله از 41/5درصد در استان‌های زنجان، قزوین، قم و مرکزی تا 75درصد در استان‌های بوشهر، هرمزگان و جنوب خوزستان متغیر است. روند وضعیت ریزمغذی‌ها طی 10سال اخیر در کودکان نشان داد وضعیت کم‌خونی کودکان در دوگروه سنی 23- 15ماهه و شش‌ساله به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است. اما هنوز در مناطق جنوب و جنوب‌شرقی کشور شیوع کم‌خونی در کودکان بالاست. در مورد وضعیت کمبود روی اگرچه در گروه سنی 23-15ماهه هیچ‌گونه کاهشی رخ نداده، اما در کودکان شش‌ساله شاهد کاهش قابل‌توجه کمبود روی هستیم. همچنین کمبود ویتامین A در کودکان 23-15ماهه و ویتامین D در کودکان 23-15ماهه و شش‌ساله طی 10سال اخیر به‌طور قابل‌توجهی افزایش نگران‌کننده‌ای داشته است. با توجه به افزایش قابل‌توجه در کمبود ویتامین‌‌های D و نقش این ویتامین در سلامت کودکان و مطالعات اخیر که نقش کمبود ویتامین D را در افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های غیرواگیر مانند سرطان، دیابت نوع 1، استئوپروز، اختلالات خودایمنی و ام‌اس در بزرگسالی، مصرف قطره‌ای که حاوی IU 400 ویتامین D باشد، ضروری است. یکی از اقدامات معاونت بهداشت برای پیشگیری از کمبود این ویتامین بازنگری دستورالعمل مکمل‌یاری در کودکان زیر دوسال است. بر اساس دستورالعمل جدید، کلیه کودکان باید سه‌تا‌پنج‌روز پس از تولد قطره حاوی IU 400 ویتامین D و IU 1500 ویتامین A به میزان 25 قطره در روز مصرف کنند. غنی‌سازی آرد با ویتامین D یکی دیگر از اقداماتی است که برای رساندن این ویتامین به اقشار جامعه باید اجرا شود. در حال حاضر مطالعات پایلوت در دست‌ اجراست. غنی‌سازی شیر با ویتامین D نیز یکی دیگر از راهکارهایی است که می‌تواند بخشی از ویتامین موردنیاز را تامین کند. در حال حاضر بعضی از کارخانجات مواد لبنی، شیر غنی‌شده با ویتامین D را تولید و به بازار عرضه کرده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.