«داعش» و کمیته حقیقتیاب بینالمللی
احسان هوشمند پژوهشگر مسایل اقوام
چنددهه گذشته ظهور گروههای «سلفی» و «تکفیری» مبدل به بخشی از واقعیات سیاسی خاورمیانه شده است. شاید هیچ فرصتی به اندازه اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ شوروی سابق این فرصت را برای تفکر سلفی مهیا نکرد تا از نظر سیاسی و نظامی به تشکیل و سپس گسترش فعالیتهای تشکیلاتی بپردازد. اشغال افغانستان و جنگ سرد میان آمریکا و شوروی موجب شد تا سازمانهای امنیتی آمریکا یکی از روشهای مقابله با شوروی را در افغانستان و از طریق گروههای سلفی پی گیرند و این رویکرد موجب شد تا جهادگران عرب از اقصینقاط خاورمیانه عازم افغانستان شوند و زیر پرچم اسامه بن لادن گردهم آیند و به این ترتیب، هم زمینههای سربرآوردن طالبان مهیا شد و هم بنلادن موفق شد تا رهبری تشکیلاتی که بعدها «القاعده» نامیده شد را به دست آورد. القاعده در ابتدای فعالیت این امکان را یافت که از کمکهای آمریکا و سایر کشورهای غربی برای مقابله با دولت اشغالگر شوروی استفاده کند. سپس جنگ بالکان و تحولات یوگسلاوی سابق و بهویژه بوسنیوهرزگوین فرصت تازهای برای این گروه مهیا کرد و جنگجویان «القاعده» با حضور در بالکان بر تجارب خود افزودند. در سالها و دهههای بعد افزون بر
افغانستان و پاکستان، سایر کشورهای اسلامی از اندونزی در شرق آسیا تا سومالی در شرق آفریقا و نیجریه مبدل به صحنه تاختوتاز عناصر «القاعده» شدند و در نهایت، رویداد 11سپتامبر و حمله انتحاری به برجهای دوقلوی آمریکا توسط «القاعده» بود که دنیا را متوجه تهدید «القاعده» کرد. حمله تلافیجویانه آمریکا به افغانستان و سقوط طالبان در افغانستان و پس از آن، حمله آمریکا به عراق و سقوط دولت صدام حسین نهتنها موجب نشد تا از میزان فعالیتهای این گروه کاسته شود بلکه شرایط تازه عراق و خلأ قدرتی که پس از صدام حسین ایجاد شده بود موجب شد تا فعالیتهای «القاعده» به عراق هم کشیده شود. رقابتهای منطقهای و تلاش برخی کشورها برای اثرگذاری بر اوضاع عراق و گسیل پول و تجهیزات این کشورها بهسوی عراق هم مزید بر علت شد تا «القاعده» در عراق فعالیت خود را تشدید کند. تحولات تازه خاورمیانه و وزش نسیم آزادیخواهی در کشورهایی چون مصر، لیبی، تونس، یمن و ... موجب شد تا در سالهای گذشته، خاورمیانه دوباره و بیش از گذشته مورد توجه افکار عمومی بینالمللی قرار گیرد. اما بهار عربی دیری نپایید و نهادهای نوپای دموکراسیخواه در این کشورها نتوانستند
دستاوردهای قابلتوجهی در جهت تعمیق ارزشهای دموکراسیخواهانه کسب کنند. در نتیجه تحولات ناشی از آنچه بهار عربی خوانده شد، بخش گستردهای از خاورمیانه به جولانگاهی برای فعالیتهای «القاعده» مبدل شد و گروههای دموکراسیخواه بهسرعت به حاشیه رانده شدند و نداهای گروههای سلفی جانشین آنان شد. البته در این میان وضعیت عراق و سوریه شرایط متفاوتی داشت. حوادث عراق و سوریه موجب شد زمینه فعالیت «القاعده» و سپس بعثیهای سابق عراقی را در این کشور فراخ شود. بهتدریج شاخههای «القاعده» در سوریه فعال و با نامهایی چون النصره و بعدها «داعش» و... در این کشور فعال شدند. «داعش» و النصره بهسرعت به رقیبانی سرسخت مبدل و نزاع خونینی میانشان در گرفت. در این منازعه «داعش» ضمن آنکه دست بالاتری یافت بلکه توانست بهتدریج دامنه فعالیتهای خود را به داخل عراق گسترش دهد و از اواخر بهار گذشته موفق شد بهسرعت بر بخش قابلتوجهی از عراق تسلط یابد و بهاینترتیب «داعش» اینک بر بخشهای گستردهای از عراق و سوریه سیطره یافته است. حملات سریع و گسترده «داعش» در عراق که به اشغال موصل و بخشهای زیادی از مناطق غربی و مرکزی عراق از جمله انبار، نینوا،
صلاحالدین، دیالی و بابل منجر شد، موجب شد بهتدریج نگرانیهای زیادی در سطح بینالمللی درباره این جریان شکل گیرد. حمله «داعش» به اقلیم کردستان عراق و اشغال مناطقی از اقلیم کردستان عراق هم بر ابعاد این نگرانیهای بینالمللی افزود. رفتار خشن و غیرانسانی «داعش» با ایزدیان و مسیحیان عراق ابعاد گسترده رسانهای یافت و بهاینترتیب آمریکا و فرانسه و برخی کشورهای عربی حوزه خلیجفارس با اعلام تشکیل ائتلافی بینالمللی اعلام کردند به مقابله هوایی با «داعش» میپردازند. دولت ترکیه نیز که تا پیش از این همچون برخی دیگر از اعضای ائتلاف در مظان اتهام همکاری با «داعش» بود با تاخیر اعلام کرد با شروطی حاضر است تا به مقابله با «داعش» بپردازد. هرچند در این روزها که بخشی از کردهای سوریه یعنی مردم کوبانی (عینالعرب) آن هم در کنار مرزهای کشور ترکیه مورد تهاجم شدید «داعش» قرار گرفتهاند، دولت ترکیه تنها به نظارهگری بسنده کرده است. شکلگیری و تشدید فعالیتهای «داعش» زنگ خطر گسترش فعالیتهای تروریستی را برای مردم منطقه و حتی کشورهای اروپایی و آمریکایی به صدا درآورده است. قدرت نظامی و نفرات قابلتوجه، توان مالی و تدارکاتی و خشونت و
بیرحمی این گروه موجب شده تا لزوم مقابله با این جریان بُعدی بینالمللی بیابد. اینک که «داعش» در کانون توجه بینالمللی قرار گرفته ضروری است تا نهادهای بینالمللی حقوق بشری و نیز سازمانملل متحد و شخص دبیرکل سازمان ملل متحد با تشکیل کمیته حقیقتیاب بینالمللی به این پرسش پاسخ دهند که در ظهور و گسترش فعالیتهای «داعش» چه افراد، سازمانها و نهادها و کشورهایی دخیل هستند؟ نقش کشورهای منطقه در تشکیل و تسلیح «داعش» چه بوده است؟ ابعاد کمکها و همراهی هر یک از سازمانها یا کشورهای حامی با «داعش» چه شکلی داشته است؟ چرا که اگر مقابله با «داعش» بدون توجه به چنین رویکردی صورت گیرد، با توجه به شرایط منطقه زمینه سربرآوردن «داعش» یا گروهی مشابه در منطقه چندان دور از ذهن نخواهد بود. پیشنهاد میشود دولت ایران و وزارت خارجه نیز در سازمانملل با تهیه پیشنویس قطعنامهای در مجمع عمومی سازمانملل پیشگام چنین درخواستی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.