|

هنر اغوا است

سوزان سانتاگ / ترجمه‌ی پویا رفویی

چنین نیست که با گزاره‌دانستنِ آثار هنری، به‌روال معمول، از اصل موضوع یکسره دور بیفتیم. منتها این تلقی، به روشنی آثار هنری را- در خدمت مقاصدی از قبیل تحقیق در تاریخ ایده‌ها، تشخیص فرهنگ معاصر، یا ایجاد همبستگی اجتماعی- دستاویز خود قرار می‌دهد. چنین تلقی‌هایی، هیچ کاری به کار آن اتفاقی ندارد که در عمل برای فردی رخ می‌دهد که برخوردار از آموزش و حساسیت زیبایی‌شناختی، اثر هنری را به نحوی فراخور آن مدنظر قرار می‌دهد. اثر هنری اگر به منزله اثر هنری با آن برخورد کنند، تجربه است نه یک گزاره پاسخی به یک پرسش. این نیست که هنر که فقط درباره چیزی باشد، بلکه خودش «چیزی» است. اثر هنری شیی «در» جهانی است، نه فقط متن یا تفسیری «بر» جهان. حرف من این نیست که آثار هنری جهانی را خلق می‌کنند که از اول تا آخر به خودش ارجاع می‌دهد. معلوم است که آثار هنری (منهای استثنایی مهم، یعنی موسیقی) به جهان واقع، به دانش ما، به تجربه ما، به ارزش‌های ما ارجاع می‌دهند. آنها محمل اطلاعات و ارزشگذاری‌ها هستند. ولی وجه ممیزه آنها نه پروبال‌دادن به دانشی مفهومی (که وجه ممیزه دانش‌هایی علمی و گفتمانی- مثل فلسفه، جامعه‌شناسی، تاریخ است)، بلکه چیزی است شبیه به هیجان، پایبندی به تعهد، قضاوت در وضعیت اسارت یا حصر. می‌شود اینطور گفت که دانش حاصل از هنر، (در قیاس با امر واقع یا داوری اخلاقی) بیش از آنکه در حکم شناختن چیزها باشد، تجربه فرم یا سبکی از شناختن چیزهاست. در این توضیح، برتری ارزش بیانگری آثار هنری و چگونگی ارزش بیانگری -که همان سبک است- به درستی از محتوا پیشی می‌گیرد (حال آنکه به غلط محتوا را از سبک جدا می‌کنند). رضایت‌خاطر ما از «بهشت گمشده» نه در گرو نظر آن درباره خدا و انسان، بلکه در گرو مراتب برتری است از نیرو، سرزندگی و بیان عاطفی تجسم‌یافته در شعر. با این همه، اثر هنری هرقدر هم بیانگر باشد، شگفتا که وابسته به وجود آدمی است که تجربه‌اش کند، کسی که «گفتنی» را به چشم ببیند، اما خواه از سر ضعف، خواه از سر ذوق دست از پا خطا نکند. هنر اغواست، نه هتک حرمت. آثار هنری سنخی از تجربه را فراپیش می‌نهند که غرض از طرح آنها، تجلی کیفیتی آمرانه است. اما هنر اغوا نمی‌کند مگر با همدستی سوژه‌ای که اهل تجربه باشد. منتقدانی که آثار هنری را به چشم گزاره می‌بینند، ولو اینکه «تخیل» لقلقه زبانشان باشد، به‌ناگزیر از «سبک» می‌پرهیزند. در واقع از «تخیل» فقط به همین بسنده می‌کنند که، به هر روی، ترجمه‌ای فراحسی از واقعیت است. آنها به جای آنکه به سراغ محدوده‌هایی بروند که اثر هنری ذهن را دستخوش دگرگونی می‌کند، بر واقعیتی تمرکز می‌کنند که پا در دام اثر هنری است. اما همین که استعاره «اثر هنری به منزله گزاره» اقتدارش را از دست بدهد، رفتار دوگانه با سبک حل‌وفصل می‌شود؛ زیرا رفتار دوگانه بازتابی است از دوگانگی بین گزاره و شیوه‌ای که گزاره «گزارده» می‌شود. با این همه، در نهایت نمی‌توان صرفا با توصیه به طرز نگاهی «مقتضی» با اثر هنری تلقی از سبک را (در مصاف با تلقی فایده‌گرایان) اصلاح کرد. ریشه رفتارهای دوگانه در قبال سبک، خطایی سهوی نیست- که بشود به راحتی ریشه‌اش را کند- بلکه ریشه‌اش غضب است، غضبی از جانب تمام فرهنگ. این غضب، بر حسب فهم سنتی از ارزش‌ها، آنها را در جایی «بیرون» از هنر، ذیل حقیقت کلی و اخلاقیات، صیانت و حراست می‌کند، اما خطر دایمی هم‌آمیزی ارزش‌ها با هنر همچنان به قوت خود باقی می‌ماند. در اصل، رفتار دوگانه با سبک سرپوشی است بر سردرگمی تاریخی غرب در تعیین نسبت بین هنر و اخلاقیات، زیبایی‌شناسی و اخلاق. مساله جدال بین هنر و اخلاق، شبه- مساله است. این تمایز فی‌نفسه در حکم تله‌ای است که دوام اعتبارش، در گرو آن است که نه اخلاق، بلکه فقط زیبایی‌شناسی محل سوال قرار گیرد. در مجموع، در این عرصه اقامه دلیل و به دفاع از خودمختاری زیبایی‌شناسی برخاستن (و همین مسیری که من خود کم‌و‌بیش به سختی پیموده‌ام) مستلزم پذیرش امری است که به پذیرش آن مجاز نیستیم. به طورکلی، دوپاسخ مستقل از هم وجود دارد، یکی زیبایی‌شناختی و دیگری اخلاقی که در تجربه اثر هنری، هرکدام جدا‌جدا صداقت ما را به محک می‌گذارند. انگار که حین تجربه مجبوریم میان مسوولیت‌پذیری و رفتاری انسانی از یک‌سو و تحریک لذت‌آفرین آگاهی از سویی دیگر فقط یکی را برگزینیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.