|

ائتلاف متفاوت آمریکایی

سیدابوتراب فاضل . فعال رسانه‌ای

راهبرد آمریکا پس از جنگ‌سرد ائتلاف‌سازی است که به‌دلیل تغییر ماهیت نظام بین‌الملل، جایگزین دیگر راهبردهای سیاست خارجی آمریکا شده است. راهبرد ائتلاف در روابط بین‌الملل پدیده‌ای جدید محسوب می‌شود و از اوایل دهه۱۹۹۰ به اقدام مشترک کشورها- معمولا در چـارچوب مجوز شـورای‌امنیت -عـلیه کـشور (یـا کشورهایی) اطلاق می‌شود. ائتلاف محصول دوران تغییر نظام بین‌الملل از وضعیت دوقطبی دوران جنگ‌سرد است. راهبرد ائتلاف محصول پایان جنگ‌سرد و تلاش آمریکا برای ایجاد و تثبیت قدرت هژمونیکش در نظام بین‌الملل بود. این سبب شد آمریکا پس از فروپاشی شوروی، با توجه به برتری مطلق نظامی و اقتصادی، بدون احساس نیاز به اتحاد با دیگر دولت‌های بزرگ و فقط در قالب ائتلاف‌سازی، به‌دنبال اهداف جهانی خود و بالطبع حفظ نظم و ثبات جهانی به محوریت آمریکا باشد. آمریکا با این راهبرد می‌کوشد تا با همکاری دولت‌های دیگر که معمولا نقشی فرعی در اجرای سیاست خارجی آن کشور دارند، مشروعیت و مقبولیت اقدامات یکجانبه خود را توجیه کند. این راهبرد (ائتلاف‌سازی) تاکنون در سه‌جنگ آمریکا با عراق (۱۹۹۰)، افغانستان (۲۰۰۱) و با عراق (۲۰۰۳) و اینک ائتلاف علیه گروه تروریستی داعش به‌کار گرفته شده است. تشکیل ائتلاف‌های نظامی پس از جنگ‌سرد به رهبری آمریکا و همیاری دیگر قدرت‌های بزرگ با آن، به معنای تایید استقرار نظم مطلوب آمریکا پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی است. استراتژی ائتلاف‌سازی آمریکا پس از جنگ‌سرد بازتابی از سه‌رویکرد است: ۱- نظریه‌پردازان لیبرال خوشبین: از منظر این نظریه‌پردازان، جهان در هزاره جدید در آستانه تحول عظیمی قرار گرفته و توان و استعداد این تحول در جهان کنونی آینده‌ای متفاوت و بهتر را رقم خواهد زد. بر این اساس، نظریه‌پردازانی (همچون فرانسیس فوکویاما با طرح پایان تاریخ) پیروزی لیبرال‌دموکراسی، صلح فراگیر دموکراتیک و نقش سازمان‌های فراملی و جهانی را بستر تحول نظام بین‌الملل می‌دانند. ۲- رئالیست‌های مهاجم: به نظر رئالیست‌های مهاجم، خلاف تصــور دنیای صلح‌آمیز و شکوفا‌تر در آینده به رهبری لیبرال‌دموکراسی، چشم‌انداز نظام بین‌الملل در حــال شکل‌گیری، تیــره‌وتار و همراه هرج‌ومرج و منازعه، فروپاشی و تجزیه است. بر این اساس، هنگامی که پایان جنگ‌سرد در سراسر آمریکا پیروزی بزرگی برای آمریکا محسوب شد، «جان مرشایمر» نظریه‌پرداز آن را پیروزی ساده‌لوحانه لیبرال‌دموکراسی به رهبری آمریکا خواند و با آن مخالفت کرد. او معتقد بود فروپاشی نظام دوقطبی که به صلحی طولانی در جهان منجر شده بود، بی‌ثباتی و مشکلات جدیدی را فراهم آورده که تکثیر سلاح‌های کشتارجمعی خطرناک‌ترین آن است. در این میان، نظریه‌پردازان دیگری مانند «ساموئل هانتینگتون» برخورد تمدن‌ها و تعارض آشتی‌ناپذیر فرهنگ‌ها را کشمکش ذاتی لیبرال‌دموکراسی و تمدن‌های جهانی دانست و نسبت به آن هشدار داد و راهکارهایی را برای حفظ قدرت هژمونیک غرب طراحی کرد. ۳- نظریه‌پردازان انتقادی: در نظر این نظریه‌پردازان، نظام بین‌الملل بعد از سال۱۹۸۹ اگرچه در بیرون خود تغییر کرده، هنوز در درون خود چندان تغییر نکرده و هنوز دولت‌های قدرتمند سلطه هژمونیک خود را حفظ کرده‌اند. در این میان، آمریکا نه‌تنها رهبر خیرخواه نظام بین‌الملل نیست، بلکه با عنوان‌های جدیدی مانند مداخلات بشردوستانه به‌دنبال اهداف امپریالیستی و توسعه‌طلبانه‌اش براساس ایدئولوژی‌ای جدید است. این رویکرد براساس توسعه نظریات اندیشمندانی مانند «نوام چامسکی» و «رابرت کاکس» طرح شده است. درواقع فروپاشی شوروی و پایان نظام دوقطبی و پیروزی آمریکا در جنگ‌سرد، رویکرد نظریه‌پردازان لیبرال در آمریکا و تقویت پندار جهانی تک‌قطبی و هژمونیک به رهبری آمریکا را تقویت کرد. خلاصه و با توجه به آنچه گفتیم، می‌توانیم استراتژی ائتلاف‌سازی را در قالب‌های زیر تبیین کنیم: استراتژی ائتلاف محصول تغییر نظام بین‌الملل و ظهور نظام هژمونیک یا تک‌قطبی است. ماهیت و علل ظهور ائتلاف‌های آمریکا پس از جنگ‌سرد متفاوت بوده‌اند و خاستگاه نظری متفاوتی دارند. حادثه ۱۱سپتامبر با تقویت نظام تک‌قطبی- که هدف مهم نئومحافظه‌کاران نیز محسوب می‌شد- سبب تغییر ماهوی ائتلاف‌سازی در مورد یک‌جانبه‌گرایی آمریکا شد و بر این اساس ائتلاف‌سازی نه‌تنها به معنای پذیرش مشارکت دیگر قدرت‌های بزرگ یا قبول مشروعیت اقدامات آمریکا با عنوان قدرت نرم سیاست‌های آن محسوب نمی‌شود، بلکه فقط توجیهی برای رد ادعای یک‌جانبه‌گرایی آمریکاست. راهبرد ائتلاف‌سازی هرگز هدف سیاست خارجی آمریکا نبوده و فقط ابزاری برای توجیه سیاست‌های اعمالی آمریکا محسوب می‌شود. از این‌رو، اهداف و منافع کشورهای شرکت‌کننده در ائتلاف کاملا متفاوت و این خود زمینه فروپاشی و ناکامی ائتلاف را به وجود آورده است. با توجه به هدف اصلی ائتلاف‌سازی در توجیه و مشروعیت‌بخشی به یک‌جانبه‌گرایی آمریکا، می‌دانیم ایالات‌متحده نیروی عمده یا تنها دولت شرکت‌کننده اصلی در جنگ است و دولت‌های دیگر بدون حضور در جنگ، یا با مشارکت اندک، از مزایای ائتلاف برخوردار شده‌اند. در جامعه بین‌المللی که هنوز هم دولت‌محور است، پدیده‌ها و پدیدارهای بین‌المللی نیز محصول اراده و تراضی دولت‌ها هستند. از این‌رو، اراده دولت‌ها هنگامی که به توافق دو یا چندبازیگر منتهی می‌شود، موجب ساختارسازی و همچنین هنجارسازی می‌گردد. با این حال، هنجار‌ها و ساختارهای مغایر با اصول عام و آمره، نه‌تنها فاقد اعتبارند بلکه به‌مثابه نظم‌شکنی و قانون‌گریزی به شمار می‌روند که واکنش مقتضی را به‌دنبال دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.