|

ایران و عربستان تعامل یا تقابل را برمی‌گزینند؟

در گذر گاه دیپلماسی

نیلوفر منصوریان

ایران و عربستان نام دو کشوری است که تحلیلگران داخلی و جهانی ماه‌هاست در انتظار گشایش فصل تازه‌ای در روابط دیپلماتیک‌شان هستند؛ یکی در جنوب و دیگری در شمال خلیج‌فارس که هر یک دارای برتری‌هایی در منطقه هستند و این روزها بیش از گذشته نیاز به ارتباط با یکدیگر را احساس می‌کنند. آنچه این نیاز را برای عربستان ایجاد کرده است نفوذ رو‌به‌گسترش ایران در منطقه به دنبال توافق بزرگ هسته‌ای ایران با 1+5 است. همچنین روابط روبه‌بهبود ایران و آمریکا اگرچه در سایه تردیدهای هر دو طرف نسبت به یکدیگر به کندی پیش می‌رود، اما ریاض به شکل ملموسی نگران آینده این روابط و کمرنگ‌شدن نقش خود در منطقه است. دامنه این نگرانی به اندازه‌ای است که تا مدت‌ها پس از آغاز گفت‌وگوهای مجدد ایران با 1+5 با رهبری آمریکا، ریاض روابطش را با کاخ‌سفید کمرنگ کرده بود؛ قهری کوتاه اما دیپلماتیک تا نگرانی خود را به این شکل به هم‌پیمان بزرگش آمریکا نشان دهد. هرچند که این قهر کوچک، چندان دیری نپایید و با گفت‌وگو حل شد؛ در نهایت این عربستان بود که راه چاره را در گرم‌کردن روابط سردش با تهران دید. از سوی دیگر ایران و عربستان این روزها با ظهور داعش در منطقه به دنبال دورکردن این گروه تروریستی از مرزهای خود هستند و ازاین‌رو برای برقراری امنیت در منطقه به دلیل جایگاه‌شان به کمک یکدیگر نیاز دارند. هرچند بسیاری بر این نظرند که عربستان یکی از حامیان مالی داعش است، اما مقامات این کشور باوجود برخی حمایت‌ها از این گروه این روزها مانند ایران با خطری بزرگ‌تر روبه‌رو شده‌اند. خطر ازبین‌رفتن اعتماد به دنیای اسلام به دلیل تفکرات افراطی‌گرایانه داعش و ازبین‌رفتن ثبات و آرامش در منطقه؛ ازاین‌رو، در دیدار اخیر محمدجواد ظریف، وزیر خارجه کشورمان با سعود الفیصل، وزیر خارجه عربستان در نیویورک، هر دو بر برقراری دوباره امنیت در منطقه تاکید کردند. اما در کنار همه این دلایل برای نزدیکی دو طرف به یکدیگر، آنها هنوز سر برخی موضوعات با یکدیگر اختلاف اساسی دارند. در واقع، ایران و عربستان این روزها در دورانی به سر می‌برند که مشتاق برقراری رابطه با یکدیگر هستند، اما مسایل حل‌نشده بین آنها این ارتباط را همچنان لاینحل باقی گذاشته است. تحولات یمن و حمایت عربستان از نیروهای مخالف بشار اسد در سوریه از مشکلات مهم موجود بر سر راه روابط تازه دو کشور است. همچنین سعودی‌ها بر این نظرند که ایران در حال گسترش تشیع در منطقه است. از نگاه ایران نیز، عربستان سعودی با توجه به ماهیت سلفی خود تلاش دارد تا اندیشه و تفکر سلفی وهابی را در جهان اسلام گسترش دهد. همین مسایل است که به عقیده بسیاری ایران و عربستان را به نبردی نیابتی با یکدیگر در منطقه کشانده است. باوجود این موانع و اختلاف‌نظرها تهران و ریاض این روزها اگرچه در روندی کند و آهسته در حال بازسازی روابط تاریک و پر از سوءتفاهم خود هستند، اما پیش از این هم بارها چنین روابطی را پشت سرگذاشته‌اند؛ روابطی که گاه در اوج و گاه در فرود بوده است. معمار روابط تهران و ریاض دوران ریاست‌جمهوری هاشمی‌رفسنجانی فصل تازه‌ای در روابط ایران و عربستان بود. در آن دوران، هاشمی سفرهای متعددی به عربستان انجام داد و جایگاه خاصی نزد مقامات عربستانی پیدا کرد؛ تا آنجا که از این مرد کهنه‌کار سیاست به‌عنوان معمار روابط ایران و عربستان یاد می‌کنند. این جایگاه در اندازه‌ای بود که بعد از اتمام دوره ریاست‌جمهوری هاشمی و در ۲۰خرداد ۱۳۸۷، از وی که سمت رییس مجلس خبرگان رهبری و رییس مجمع‌تشخیص‌مصلحت‌نظام را بر عهده داشت، به‌عنوان میهمان ویژه کنفرانس بین‌المللی گفت‌وگوی اسلامی دعوت به عمل آمد تا در این کنفرانس شرکت کند. در این سفر ۱۰روزه، برای آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی زمینه‌ای فراهم شد تا از منطقه «فدک» که مورد احترام شیعیان است بازدید کند. همچنین با حضور وی، درهای «قبرستان بقیع» که مدفن چهار امام معصوم شیعیان است برای اولین‌بار به روی زنان زایر ایرنی باز شد. در واقع، دوران خوب روابط دو کشور با یکدیگر در زمان دولت سازندگی، موجب حفظ ارتباط هاشمی با مقامات ریاض شده است؛ تا آنجا که عربستان در سال‌های گذشته و به خصوص از زمان روی‌کارآمدن دولت یازدهم، بارها از او برای سفر به ریاض دعوت به عمل آورده است. به باور بسیاری از ناظران، شاید این هاشمی باشد که در نهایت بتواند با ارتباطات خوبش به چند سال روابط تیره‌وتار تهران و ریاض پایان دهد. هرچه هست، روابط ایران با عربستان همچنان برای آیت‌الله اکبر هاشمی‌رفسنجانی رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام، از اهمیت خاصی برخوردار است. هاشمی، ایران و عربستان را «جزو بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کشورهای اسلامی» می‌داند که همکاری آنها می‌تواند مایه آرامش کشورهای مسلمان شود. او در عین حال، سال گذشته در گفت‌وگویی روابط تیره‌وتار دو کشور را حاصل تندروی‌های هر دو طرف توصیف کرد. از آن سو نیز رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام در میان مقامات ریاض از احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ تا آنجا که در دور جدید تلاش‌های دو کشور برای برقراری روابط، سفیر تازه عربستان در تهران اوایل اردیبهشت سال‌جاری پس از ورود به ایران به ملاقات هاشمی رفت و سلام‌های گرم پادشاه و ولیعهد کشورش را به هاشمی تقدیم کرد. «عبدالرحمان بنغزمان شهری» همچنین به وی گفت جایگاه خاصی بین مسوولان و مردم عربستان دارد و یک‌بار دیگر از سوی پادشاه عربستان از «آیت‌الله» برای سفر به کشورش دعوت کرد. عصر طلایی با روی‌کارآمدن سیدمحمد خاتمی در سال76 و سیاست تنش‌زدایی که شاکله سیاست خارجی او را تشکیل می‌داد، روابط تهران و ریاض بیش از گذشته تقویت شد. سیاستی که ادامه سیاست هاشمی‌رفسنجانی بود. در واقع بهترین رابطه میان ایران و عربستان در زمان خاتمی شکل گرفت به همین دلیل از آن دوران به‌عنوان «عصر طلایی روابط ایران و عربستان» یاد می‌کنند. این روابط به اندازه‌ای مستحکم بود که با پیروزی خاتمی در انتخابات ریاست‌جمهوری، ملک فهد پادشاه وقت عربستان سعودی پیروزی او در انتخابات سال2001 میلادی را تبریک گفت و از سیاست‌های اصلاح‌طلبانه «معمار ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها» استقبال کرد. سفر امیر عبدالله ولیعهد وقت عربستان به تهران برای شرکت در اجلاس سازمان کنفرانس اسلامی، یکی از رویدادهای مهم در روابط دو کشور در اوایل دولت خاتمی بود. خاتمی نیز چندی بعد به دیدار ملک فهد پادشاه عربستان رفت. سیدمحمد خاتمی در دوران ریاست‌جمهوری‌اش برای بهبود روابط تهران و ریاض تلاش‌های بسیاری کرد تا میراث هاشمی‌رفسنجانی را حفظ کند؛ کار تا آنجا پیش رفت که پیمان امنیتی مشترکی میان تهران - ریاض امضا شد. در آن زمان، حتی علی شمخانی که بر کرسی وزارت دفاع ایران تکیه زده بود و به سبب شناخت از کشورهای عربی روابط روبه‌رشدی در بعد دفاعی با این کشورها ایجاد کرده بود، نشان افتخار «عبدالعزیز آل‌سعود»، عالی‌ترین نشان عربستان، را از دستان ملک عبدالله، پادشاه این کشور، دریافت کرد. عبدالله در آن موقع، ولیعهد عربستان بود اما به دلیل بیماری شدید ملک فهد زمام امور عربستان را در اختیار داشت. در این میان البته حمله آمریکا به عراق، سرنگونی صدام و پرونده هسته‌ای ایران گاه بر روابط دوکشور سایه افکند اما هیچ گاه روابط دیپلماتیک دو کشور قطع نشد. این روابط به اندازه‌ای در آن دوران، عمیق بود که حتی زمانی که آمریکا نقشه حمله به ایران را پس از 11سپتامبر در سر می‌پروراند، عربستان در یکی از سفرهای خاتمی به ریاض، او را از احتمال این حمله آگاه کرد. به گفته محمد صدر، معاون عربی و آفریقای وزارت خارجه در دوران اصلاحات، «این روابط خوب علاوه بر رویکرد تعاملی سیاست خارجی دوران اصلاحات، به دلیل علاقه شخصی پادشاه عربستان نیز بوده است». صدر در خاطراتش می‌گوید: «پادشاه عربستان علاقه فراوانی به آقای خاتمی داشت. بارها ملک‌عبدالله به من گفت خاتمی را برای حج به عربستان بیاور. عبدالله گفت اگر این سفر انجام شود، من تمام کارهای خود را رها خواهم کرد و همراه خاتمی، لباس احرام خواهم پوشید و اعمال حج را انجام خواهم داد.» می‌توان گفت که اگر هاشمی معمار روابط ایران و عربستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران بود، دوران طلایی روابط دو کشور در زمان ریاست‌جمهوری خاتمی و دوران اصلاحات شکل گرفته است. خاتمی هم مانند هاشمی‌رفسنجانی پس از دوران ریاست‌جمهوری‌اش در سال88 برای شرکت در«کنفرانس بین‌المللی تفاهم جهان اسلام و و مسیحیت و ریشه‌های مشترک ادیان» به عربستان سفر کرد و با پادشاه عربستان دیدار و گفت‌وگو کرد؛ سفری که از آن به‌عنوان دیپلماسی غیررسمی ایران در آن زمان برای حفظ روابط دو کشور یاد کردند. سال‌های خاکستری در دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، روابط ایران و عربستان به تدریج تحت تاثیر سیاست خارجی دولت نهم قرار گرفت. هرچند محمود احمدی‌نژاد در دوره اول ریاست‌جمهوری‌اش پنج‌بار به عربستان سفر کرد اما در دوره دوم دولتش نتوانست به جز یک دیدار، آن هم حضور در اجلاس‌مکه، دیدار دیگری از این کشور داشته باشد. گویا دیدارهای گذشته‌اش از عربستان و حتی دست‌دردست بودنش با ملک‌عبدالله در اولین سفرش به عربستان هم نتوانسته بود تاثیری در روابط آینده دو کشور بگذارد آنچه که غیر از سیاست‌های دولت نهم و دهم بر روابطش با دنیا و عربستان سایه افکنده بود البته فراتر بود. در واقع، عربستان نیز در بحبوحه بحران هسته‌ای ایران برای کشورمان سنگ تمام گذاشت و دیوار تخاصم را با حمایت از آمریکا و اتهام‌زنی به ایران، بالاتر برد. براساس اسناد منتشرشده ویکی‌لیکس، عبدالله‌بن عبدالعزیز، پادشاه وقت عربستان سعودی حتی خواستار حمله نظامی ایالات متحده آمریکا به ایران و متوقف‌کردن برنامه هسته‌ای کشورمان بوده است. کم‌کم عربستان طی هشت‌سال به رقیبی با روابط غیردوستانه برای ایران تبدیل شد. عربستان‌سعودی طی سال‌های گذشته، در تحریک آمریکا و غرب علیه ایران پیشتازتر از دیگر کشورهای منطقه بوده و در روند افزایش تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران نقش فعالانه‌ای ایفا کرده است؛ چنانکه با افزایش تولید نفت خود کوشید به تحریم نفتی ایران دامن بزند. از سوی دیگر، قدرت‌های جهان هم ضمن افزایش فشار به برنامه هسته‌ای ایران، به عربستان توصیه می‌کردند تا به منظور جبران کاهش عرضه نفت ایران، سطح تولید نفت را افزایش دهد. بهار عربی، ماجراهای بحرین و مواضع ایران در این‌باره و در نهایت جنگ داخلی در سوریه و حمایت عربستان از مخالفان اسد، روابط دو کشور را روزبه‌روز سرد‌تر کرد و در نهایت به کما فرو برد. دوران بازگشت به شکوفایی ایران و عربستان در چنین شرایطی، یک‌بار دیگر تصمیم به برقراری روابط مجدد گرفته‌اند و پس از سال‌ها کما در روابط دیپلماتیک، چشمان خود را باز کرده‌اند و در سایه تردیدهای چندساله به یکدیگر نگاه می‌کنند. آنچه دو کشور را آماده برقراری روابط مجدد کرد، رویکرد دولت تازه‌نفس یازدهم و سیاست تنش‌زدایی با دنیا بود. به همین دلیل، عبدالله‌بن عبدالعزیز، پادشاه وقت عربستان سعودی، از اولین رهبران سیاسی بود که انتخاب روحانی را تبریک گفت. روحانی نیز چند روز بعد این پیام را پاسخ گفت و ابراز امیدواری کرد ایران و عربستان با کمک یکدیگر بتوانند ثبات را به منطقه خاورمیانه بازگردانند. روحانی همچنین در اولین سخنرانی‌اش آمادگی تهران را برای رابطه با عربستان اعلام کرد. انتخاب معنادار«حسین صادقی» که در زمان دولت اصلاحات سفیر ایران در عربستان بود به‌عنوان سفیر ایران در عربستان، در دولت تدبیر و امید، سفر حسین امیرعبداللهیان، معاون وزیر امور خارجه ایران به ریاض و دیدارش با امیر سعود الفیصل، وزیر امور خارجه عربستان، پیام تبریک روحانی به مناسبت روز ملی پادشاهی عربستان، از جمله اقدامات صورت‌گرفته از سوی ایران برای بهبود روابطش با ریاض است. از آن سو نیز، عربستان اوایل اردیبهشت سال جاری برای اولین‌بار به‌طور رسمی از ظریف دعوت کرد تا به ریاض سفر کند. هرچند این سفر تاکنون انجام نشده است اما دو وزیر یکدیگر را حدود یک‌ماه پیش در حاشیه اجلاس سازمان‌ملل ملاقات کردند؛ دیداری که حتی با استقبال آمریکا نیز مواجه شد. به هر حال روحانی در حال تلاش برای احیای روابط خوب دوران هاشمی و خاتمی است. هرچند بحران سوریه تا حدی بر این روابط سایه افکنده است، با این حال با تلاش‌های دو کشور می‌توان امروز امیدوارانه‌تر به آینده روابط دو کشور نگاه کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.