|

تکنولوژی؛ انسانیت در مقام‌ کار

جواد لگزیان

جوزف پیت در کتاب «در باب تکنولوژی» با اولویت‌دادن مسایل معرفت‌شناختی بر نقادی اجتماعی برای فهم تکنولوژی و شناخت ارتباط آن با علم دست به یک پژوهش خواندنی زده است. از نگاه پیت تکنولوژی مشخصه‌ وضعیت بشر است. بنابراین، پرداختن به این مهم کار فلسفه است، یعنی بهترین روش تعمق و تفکر درباره پرسش‌های بزرگ، تا به‌وسیله‌ آن معنای تکنولوژی برای ما روشن شود و به فهم بهتری از عملکرد تکنولوژی و تاثیرهایی که در زندگی و ارزش‌های ما دارد برسیم. در کتاب جوزف پیت تکنولوژی فرآیند پیچیده‌ای از انسانیت در مقام‌ کار تصور می‌شود که در آن دانش حاصل از کارهای پیشین در پرتو دانش جدید بازنگری می‌شود و کارهای جدید با تمرکز بر دستیابی به اهداف خاص صورت می‌پذیرد. این فرآیند دربردارنده‌ ارزیابی و بازخورد، کنش و تحلیل است. البته این فرآیند، موفقیت را وعده نمی‌دهد، بلکه یک برنامه روش‌شناختی برای جلوگیری از خطاهای مشابه پیش می‌نهد و یک فرمان که ما را وادار می‌کند آنچه را می‌دانیم، این را که چگونه از این دانش استفاده می‌کنیم و مقصدی را که به‌سوی آن در حرکتیم مجددا مد‌نظر قرار دهیم. پیت، علم را همچون یک فرآیند مولد دانش توصیف می‌کند و از تکنولوژی به‌عنوان فرآیندی سخن می‌گوید که دانش را به کار می‌گیرد. او تصریح می‌کند که توصیف نهایی رابطه‌ علم و تکنولوژی باید منعکس‌کننده‌ این واقعیت باشد که پیشرفت در علم مدرن مستلزم یک زیرساخت تکنولوژیکی است: این یعنی رابطه پیچیده‌ علم و تکنولوژی دربردارنده‌ چیزی بیشتر از استفاده علم از برخی وجوه نهادهای حامی‌اش به‌عنوان ابزار است. این نهادها، در کنار دیگر مولفه‌ها، برای علمی که ما می‌شناسیم ذاتی‌اند. یعنی رابطه‌ای که ساخته خواهد شد باید نشان دهد که تکنولوژی به‌لحاظ معرفت‌شناختی بر علم مقدم است، که اگر فقط به این فکر کنید، می‌بینید که کاملا معنای مثبتی دارد. دانش بدون کارهای پیشین ممکن نیست و چون تکنولوژی انسانیت در مقام‌ کار است، طبیعتا لازم است که تکنولوژی به‌لحاظ معرفت‌شناختی بر علم مقدم باشد. به نظر پیت تغییر تکنولوژیکی، واقعیت زندگی معاصر است: ما در جهانی زندگی می‌کنیم که پیوسته در جست‌وجوی شیوه‌های جدید بهبود نحوه‌ کارکردن و در نتیجه نحوه‌ زندگی‌کردن ماست. اما چالش‌هایی که این جهان ایجاد می‌کند هیچ فرقی با چالش‌های جهانی خیالی و عاری از هرگونه تکنولوژی ندارد، زیرا حتی در چنین جهانی نیز باید تاثیرات اعمالمان در آینده را پیش‌بینی کنیم و نمی‌توانیم این کار را به صورتی مطلق و کامل به انجام برسانیم. از اینجاست که او با نگاهی خوشبین درباره‌ جنبه‌های مثبت تغییر تکنولوژیکی برای بهروزی انسانی می‌نویسد: کل مساله‌ تغییر شیوه کارکردن ما، گشودن امکان بهبود موقعیت جاری‌مان است و این بهبودی را می‌توان در معنایی محدود یا وسیع فهمید. برخی تغییرات گسسته ممکن است انجام‌دادن کاری را ساده‌تر کند که در غیر این صورت خسته‌کننده و ناموفق خواهد بود. معنای وسیع بهبودی به چیزی مربوط می‌شود که تغییر تکنولوژیکی در نهایت برای بشریت به ارمغان می‌آورد. مایلم بگویم که هرچه برای بهبود موقعیت‌های کاری‌مان از سیستم‌های پشتیبان نوآورانه و صرفه‌جویانه بیشتر استفاده کنیم، زمان و انرژی بیشتری هم برای جست‌وجوی راه‌های جدید و نویدبخش برای بهروزی انسانی خواهیم داشت. با تعبیری خیال‌انگیزتر: تغییر تکنولوژیکی، رشد انسانی را ممکن می‌کند هرچند موافقم که دورنمای فهمی یکسره درحال‌تغییر از ماهیت انسان، که به هیچ محتوای ثابتی برای مفهوم «انسانیت» غیراز آنچه ما می‌شویم منجر نشود، ممکن است ترسناک باشد، اما این همان چیزی است که انسانیت را جذاب می‌کند. اما آیا اکنون به تعبیر بعضی از منتقدان ابزار بر علم و زندگی حاکم نیستند؟ پاسخ پیت را بخوانید: همه‌ ما این روزها افرادی را می‌شناسیم که از به کار بردن کامپیوترها می‌پرهیزند، نه به این دلیل که نمی‌توانند، بلکه فقط به این سبب که با تکنولوژی قدیمی‌تر قلم و کاغذ راحت‌ترند. یقینا نمی‌خواهیم بگوییم که این افراد را قلم و کاغذ کنترل می‌کند. تصمیم‌گیری درباره‌ به کارگرفتن یک وسیله‌ خاص برای رسیدن به یک هدف مستلزم اندیشیدن، داشتن اطلاعات، تعیین ماهیت و مطلوبیت هدف، ارزیابی هزینه‌ها و منافع کوتاه‌مدت و بلندمدت و همچنین روزآمدسازی دایمی پایگاه داده‌ شخص است. چه خواهد شد اگر آن طرفدار قلم‌وکاغذ، در سال‌های پایانی حیاتش نظر خود را عوض کند و بخواهد از کامپیوتر استفاده کند، با این تصمیم که زمان کم است و او چیزهای زیادی برای نوشتن دارد که دیگر نمی‌شود با دست نوشت؟ آیا واقعا خواهیم گفت ماشین بر انسان غلبه کرده است؟ یقینا نه؛ فرآیندی را که به ماشین انجامید انسان آغاز کرده است، پس چرا او را در این فرآیند وارد نکنیم؟ اما چرا تا این حد بدبینی نسبت به اشیا و تکنولوژی زیاد است، به نظر پیت: کسانی که از تکنولوژی شیء‌‌شده می‌ترسند در واقع از انسان‌ها می‌ترسند. این ماشین نیست که ترس‌آور است، بلکه کاری که برخی از انسان‌ها ممکن است با ماشین بکنند ترسناک است؛ یا آنچه ما نتوانسته‌ایم از طریق ارزیابی و برنامه‌ریزی انجام دهیم. ممکن است این حرف فقط شعار باشد، اما به نظر درست می‌آید: «تفنگ‌ها کسی را نمی‌کشند، انسان‌ها هستند که می‌کشند.» مساله‌ای درباره‌ خودمختاری تکنولوژی وجود ندارد. به تعبیر پیت از ابزار و تکنولوژی گریزی نیست: نمی‌توان از دست ابزارها خلاص شد. انسانی که در جهان زیست می‌کند انسانی است که از ابزارهای گوناگون و پیچیده‌ای مثل چکش‌ها، اتومبیل‌ها، حکومت‌ها و برق استفاده می‌کند. ابزارهایی که اختراع می‌کنیم تا به بقا و طی طریقمان در عالم کمک کنند، ضروری هستند - حتی شاید برای مفهوم انسانیت. چنین نیست که بتوانیم تمام ابزارها را کنار بگذاریم و بتوانیم بدون آنها به طی طریق خود ادامه دهیم. هنگامی که ابزار یا سیستم پیچیده‌ای را وارد می‌کنیم، هدفمان این است که در رسیدن به مقصودی ما را یاری کند. اگر دریابیم که این دستگاه نتایج یا آثار جانبی معارض با دیگر اهداف و یا ارزش‌ها ایجاد می‌کند، امکان دارد آن را تعویض یا اصلاح کنیم. هر انتخابی که کنیم، دستگاه‌ها، ابزارها و سیستم‌ها با ما خواهند ماند؛ آنها بخشی از چگونگی طی طریق ما در جهان هستند. آنچه مک‌درمات نادیده گرفت (هنگامی که می‌گفت تکنولوژی‌ها این‌قدر در روش‌های کاری ما ریشه دوانده‌اند که برای انطباق با الزامات تکنولوژی استقلال عمل خود را از دست داده‌ایم) این بود که درک داشتن یا نداشتن افراد از فایده‌ یک محصول جدید است که تعیین می‌کند تا چه حد می‌خواهند اختیارات خود را به آن واگذار کنند. همچنین ممکن است هدف اولیه‌ خود را که در ابتدا اعمال آنان را راهنمایی کرده فراموش کنند و به این ترتیب ممکن است به شکلی کورکورانه به وضعیتی که اکنون با آن مواجهند واکنش نشان دهند. اما این بدان معنی نیست که بگوییم آن محصول «همه چیز را در دست گرفته است» چرا که اصولا هیچ چیزی بر اصلاحات بعدی ما و در صورت لزوم بر جانشین‌سازی‌های ما فرمان نمی‌راند. آنچه لازم است این است که افراد دخیل اهداف خود را در ذهن داشته و به قدر کافی برای عمل در مسیر مطلوب‌ترین منافع خود توانمند باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.