|

نگاهی به کتاب «در قلمرو فرهنگ و سیاست»

از «بهار پراگ» تا «روشنفکری دینی»

ساناز علیزاده

موانع گفت‌وگو، بازخوانی رخدادهای بهار1968 در چکسلواکی، حکومت از دیدگاه جان لاک، نگاه ایرانی به جهان، درنگی بر زندگی علمی و سیاسی دکترغلامحسین صدیقی، پیشنهادی به روشنفکران دینی، مبارزه برای انسان‌بودن و... موضوعاتی است که محمد صادقی در کتاب «در قلمرو فرهنگ و سیاست» به آنها پرداخته است. این کتاب در سه‌بخش تنظیم شده و در بخش آخر گفت‌وگوهای نویسنده با برخی از فعالان عرصه فرهنگ و سیاست گردآوری شده است. اولین مقاله کتاب تحت‌عنوان «اصول اخلاق نوین جهانی چه باید باشد» نگاهی به تهاجم وحشیانه سازمان نظامی القاعده در 11سپتامبر 2001 دارد که به انهدام برج‌های سازمان تجارت جهانی و کشته‌شدن عده‌ای از شهروندان آمریکایی منجر شد. مقاله با این سوال آغاز می‌شود که در بررسی این اقدام تروریستی آیا باید هشدار ساموئل هانتینگتون و آرای او را در نظریه برخورد تمدن‌ها جدی گرفت یا نه؟ زیرا هانتینگتون با طرح موضوع «غرب در برابر سایرین» اعتقاد داشت با خاتمه جنگ‌سرد، مرزبندی‌ها و صف‌آرایی‌های تازه بر اساس تمدن‌ها شکل خواهد گرفت و کانون رویارویی‌های آینده بین تمدن غرب و جوامع کنفسیوسی و جهان اسلام خواهد بود. در جواب این ادعا سوالی که مطرح می‌شود، این است که اگر برجسته‌کردن خطوط تمدنی و فروریختن برج‌های سازمان تجارت جهانی به صورت یک نماد، مبنایی برای برخوردی تازه شمرده شود که با طراحی یک مهندس شرور پاکستانی (خالد شیخ‌محمد) آغاز شده، نقش سازنده یک مهندس بنگلادشی (فضل‌الرحمن‌خان) در ساختن آن برج‌ها و برج‌هایی دیگر در شیکاگو و... چه می‌شود؟ و مهم‌تر از آن، برخوردهایی که در درون تمدن‌ها وجود دارد چندان که باید مورد ملاحظه قرار نمی‌گیرد. بنابراین نویسنده مقاله - متاثر از آرای آمارتیاسن- می‌نویسد تقسیم‌بندی‌ها و کارتن‌بندی‌هایی که موردنظر هانتینگتون بود بیش‌ از هرچیز به‌دلیل ضعف او در رسیدن به یک نتیجه‌گیری منطقی در جمع‌بندی برخی تنش‌ها و بحران‌هایی بود که اشاره‌های درستی به آنها داشت. مساله دخالت نظامی شوروی در چکسلواکی و خاتمه‌دادن به اصلاحات در آن کشور هم در یکی از مقالات بررسی شده. به نظر نویسنده، اصلاحات اقتصادی، اعاده حیثیت از قربانیان سرکوب‌های سیاسی، آزادی مطبوعات و ایجاد فضای بحث و گفت‌وگو را می‌توان مهم‌ترین برنامه‌های اصلاحی الکساندر دوبچک در چکسلواکی برشمرد که با وجود روش و شیوه آرام و مسالمت‌جویانه وی، از سوی مسکو تحمل نشد. در این مقاله مطالب قابل ملاحظه‌ای هم در ادبیات چکسلواکی ذکر شده که بسیار قابل‌تامل است. سفر دکترمحمدعلی اسلامی‌ندوشن در تابستان1967 برای شرکت در سمینار بین‌المللی دانشگاه هاروارد به‌منظور بررسی مسایل جهان و آمریکا به ریاست هنری کیسینجر هم از موضوعاتی است که در این کتاب و تحت عنوان «نگاه ایرانی به جهان» مورد مداقه قرار گرفته. بنا بر نظر نویسنده، در این سمینار که جنبه دولتی نداشته و در دعوت از افراد، تنها به شخصیت علمی و فرهنگی آنان توجه می‌شده، دکترمحمدعلی اسلامی ندوشن نیز از ایران دعوت می‌شود تا در میان نمایندگان حدود 40کشور جهان سخن بگوید. وی در پایان سخنرانی خود پیشنهاد می‌دهد مجمعی از اندیشمندان و فرهنگ‌مداران جهان تشکیل و در آن مسایل مهم دنیا بررسی و به بحث گذاشته شود تا به این ترتیب نمایندگان ملت‌ها نیز بتوانند دیدگاه خود را درباره آنچه در جهان می‌گذرد، بیان کنند و به عبارتی دنیا یک تریبون آزاد داشته باشد تا به دور از دخالت دولت‌ها، فرهنگ‌های کشورهای مختلف از طریق نمایندگان خود با هم روبه‌رو شوند و از این طریق برای رفع مشکلات جهانی چاره‌ای در نظر گرفته شود. اما متاسفانه باوجود استقبال شرکت‌کنندگان در سمینار از پیشنهاد دکتراسلامی‌ندوشن و طرح دوباره آن در دهلی‌نو این پیشنهاد خردمندانه به مرحله اجرا نمی‌رسد. در یکی دیگر از مقالات کوتاه کتاب «در قلمرو فرهنگ و سیاست» برخی از سوالات مصطفی ملکیان از روشنفکران دینی مورد ملاحظه قرار گرفته که در واقع جوابی به نقدهای اخیر به مواضع این استاد فلسفه و اخلاق تلقی می‌شود. صادقی می‌نویسد قبل از این سوالات ملکیان است که بی‌جواب مانده: «که اگر زمانی حقایقِ کشف شده و باورها در تضاد قرار گیرند برای یک فرد عقیده‌مند که می‌خواهد خود را روشنفکر نیز بداند چه راهکاری وجود دارد، باید از حقایق چشم بپوشد یا از باورهایش؟ پرسش ملکیان را می‌توان چنین بیان کرد که اگر روشنفکر باید در مسیر عقلانیت گام بردارد و در عین حال حقایق را به آگاهی مردم برساند، اگر زمانی این حقایق با آنچه او تردیدی در درستی آن ندارد ناسازگار و ناهمخوان شد، روشنفکر دینی چه باید بکند؟ اگر از حقیقت‌گویی خودداری کند یا به گفتن مطالبی غیرحقیقی بپردازد، روشنفکر به شمار نمی‌آید اگر هم بی‌اعتنا باشد، وصف دینی‌بودن در باب وی صدق نمی‌کند. پس چه باید بکند؟ یا اینکه اگر به فرض با وجود تکیه روشنفکر دینی بر فربه‌ترین بخش از جهان سنت، به جای تقلیل مرارت، تشدید رنج و درد مردم پدید آمد، او چه باید بکند؟ اگر با تکیه بر آنچه روشنفکر دینی آن را صفت مشخص خود دانسته، امکان این نباشد که به همه مردم جهان با یک چشم نگاه شود، چه باید کرد؟ به نظر می‌رسد روشنفکران دینی در روزگار مدرن بهتر است تکلیف خود را با این مساله و این پرسش روشن کنند هرچند این پرسش پاشنه‌آشیل آنها هم خوانده نشود زیرا پاسخ به آن و توضیح روشن و بدون ابهام به آن، آنها را از پاسخ‌گفتن به برخی مسایل همچون اینکه نسبت میان تعبد و تعقل چیست و بسیاری دیگر از این‌جور مسایل را بی‌نیاز کرده»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.