|

به مناسبت سالروز مرگ «ارنستو چه‌گوارا»

سوپ داغ «چه» دیگر گوارا نیست

نوژن اعتضادالسلطنه

ضرب‌المثلی آلمانی می‌گوید: «سوپ را هرگز نباید داغ داغ به کسی خوراند.» بی‌گمان در دوره بحران انقلابی گوش کسی به این گفته بدهکار نیست و سوپ‌های بسیاری داغ‌داغ در حلقوم مردمان عادی غیرانقلابی فروریخته شده است. «ارنستو چه‌گوارا» انقلابی مشهور آرژانتینی که برای یاری‌رسانی به «فیدل» عازم جنگل‌های کوبا شد و رویای صدور انقلاب در سرتاسر آمریکای‌لاتین را می‌پروراند نیز یکی از رهبران انقلابی بود که داعیه‌دار «سختگیری انقلابی» و راست‌کیشی نسبت به اصول انقلاب بود. باور قلبی او به این موضوع را می‌توان در نوشته‌هایش یافت: «هدف ما به‌عنوان فرمانده انقلاب رسیدن به راهی است که در آن فرد هرچه بیش‌تر احساس تکامل کند، غنای درونی او بیشتر شود و هرروز مسوولیت‌پذیری او افزایش یابد... برای ما مساله اینکه هرفرد به چندکیلوگرم پروتئین نیاز دارد یا چندبار در سال می‌تواند به تعطیلات برود یا با حقوق ماهانه خود تا چه حد می‌تواند اجناس لوکس و زیبا بخرد، مطرح نیست. مهم این است که فرد تحت رهبری پیشوای خود در مسیر تکامل جامعه‌اش قرار گیرد... در یک انقلاب واقعی مردم و انقلابیون بدون هیچ چشمداشتی از جان و مال خود می‌گذرند.» می‌گویند برای شناخت هرپدیده سیاسی نیاز به گذر زمانی دست‌کم نیم‌قرنی است تا ابعاد ناشناخته آن مشخص شود. در این فاصله زمانی نسل‌های تازه که از سیر حوادث به دور بوده‌اند، بهتر می‌توانند به دور از حب‌وبغض قضاوتی منصفانه‌تر در مقایسه با نسل‌های گذشته که در کوران حوادث به سر برده‌اند، ارایه دهند. شخصیت‌های تاریخ‌ساز نیز از این قاعده مستثنا نیستند. بی‌گمان «ارنستو چه‌گوارا» مبارز آرژانتینی که برای یاری چریک‌های هوادار «فیدل کاسترو» به وی پیوست نیز یکی از این چهره‌هاست. اکنون در چهل‌وششمین سالگرد به قتل‌رسیدن «چه» توسط نظامیان ارتش بولیوی، زمان مناسبی فرارسیده تا به‌دور از «اسطوره»‌سازی نسل‌های گذشته و به دور از زیرکی نظام سرمایه‌داری برای «کالا»‌سازی از چهره و شخصیت «چه» به‌منظور خنثی‌کردن مبارزات او، به طرح این پرسش بپردازیم: آیا «چه» که همچون هرانقلابی دیگر در هدف خود سرسخت و قاطع بوده در ساخت «انسان قرن بیست‌ویکمی» که به «ریاضت‌جویی» و «دیسیپلین نظامی» خوگیرد موفق بود؟ چه‌گوارا و کاستروییست‌ها در دنبال‌کردن خط‌مشی «ریاضت‌جویی» و تندروی در سختگیری‌ها بر عموم مردم، پیروان اسلاف خود به‌خصوص بلشویک‌ها بودند. در خاطرات اطرافیان «لنین» آمده که او سخت ریاضت‌کش بوده و آسایش را خوار می‌شمارده است: «حساب پولتان را به‌دقت و شرافتمندانه داشته باشید، پرخوری نکنید و انصاف در کار را رعایت کنید.» سخنانی که بیشتر به اندرزهای قدیسان شباهت دارد. «ماکسیم گورکی» یار نزدیک او در توصیفش می‌گوید: «لنین مردی بود که مردم را از دنبال‌کردن زندگی معتادشان بازمی‌داشت به‌گونه‌ای نوع انسان پیش از او نتوانسته بود چنین کاری را انجام دهد.» بلشویک‌های نخستین، برخورد شدیدی با ارتکاب اعمالی چون خودفروشی، قمار و زندگی شبانه داشتند. درباره زنان نیز بلشویک‌ها معتقد بودند زن باید آزاد باشد و از محدودیت‌های شدید که قوانین بورژوایی بر او تحمیل کرده، رهایی یابد اما با ذکر این شرط: چنان رفتار کنید که شایسته جامعه‌ای بی‌طبقه باشد. ژاکوبن‌ها هم از چنین مشی‌ای پیروی می‌کردند. آنان که خود را مفتخر به بی‌دینی یا دست‌کم اندیشیدن به شیوه‌ای غیرالهیاتی می‌دانستند، از سوی محافظه‌کاران به رفتار همچون اعضای فرقه‌ای متعصب محکوم می‌شدند. واقعیت آن است که این انتقادات جنبه‌هایی از واقعیت را در خود داشته است. سختگیری‌های اجتماعی ژاکوبن‌ها در مقابله با تنبلی و خلاف‌های جنسی شباهت غریبی با قوانین سختگیرانه‌ای داشته که پیوریتن‌های انگلیسی خواستار اجرای آن بودند.»تجربه انقلاب‌ها نشان داده رهبران متاخر خلاف پیشوایان متقدم راهی میانه‌روانه در پیش گرفته‌اند چراکه جامعه توان تحمل سختگیری‌ها را نداشته است. تفاوت میان خروشچف زمینی و دنیوی با لنین سختگیر و ریاضت‌جو، تفاوت میان «رائول» مصالحه‌کننده با غرب با «فیدل» پرتب‌وتاب در سردادن شعارهای «ضدامپریالیستی» و پذیرش اقتصاد سرمایه‌داری از سوی رهبران اخیر چین که روزگاری کابوس مائو بود، خود شاهدی بر این مدعا هستند. انقلاب کوبا که «چه» در به ثمررسیدنش نقشی محوری داشت نیز مستثنا از سایر انقلاب‌ها نبود. اگر سختگیری سال‌های نخستین پیروزی انقلاب سبب شد تا 10درصد از جمعیت کوبا از آن کشور فرار کنند، اکنون هاوانا میزبان هتل‌هایی مجلل و سواحلی دنج برای جهانگردان و سرمایه‌گذاران خارجی است. کوبایی که تا سال1992میلادی در قانون‌اساسی خود بر ماهیت «آئتیست» (بی‌خدا) رژیم سیاسی تاکید می‌کرد، در سال1998 میزبان «پاپ ژان پل‌دوم» بود که همواره اسباب تمسخر کمونیست‌ها و بی‌خدایان جهان بوده است. اگر در دهه60میلادی سخنان فیدل درباره لزوم پاکسازی هنر از «رقص‌های شهوانی» و «عامل امپریالیست»خواندن مخالفان در صدر اخبار رسانه‌های دولتی کوبا بود، امروز خبر دیدار رائول با اوباما و لغو تدریجی تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی و تجاری علیه آن کشور عنوان اصلی خبرها را به خود اختصاص داده است. اینها همگی نشان می‌دهند رهبران انقلابی با آزمون و خطای تاریخی متوجه می‌شوند که باید سوپ را کمی سردتر به مردمان خوراند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.