|

برندگان نوبل شیمی ۲۰۱۴ معرفی شدند

بیماری‌ «آلزایمر» زیر میکروسکوپ فلورسنت

محمدرضا دستورانی

دیروز (چهارشنبه ۱۶مهر) و در سومین روز از هفته نوبل، برندگان جایزه نوبل شیمی 2014 معرفی شدند. نوبل شیمی امسال به «اریک بتزویگ» از موسسه پزشکی هوارد هیوز آمریکا، «اشتفن هل» از موسسه مکس پلانک در گوتینگن آلمان و «ویلیام مورنر» از دانشگاه استنفورد آمریکا اختصاص یافت. این سه‌شیمیدان به‌دلیل ساخت میکروسکوپ فلورسنت بسیار واضح، جایزه نوبل شیمی امسال را دریافت کردند. فراتر از محدودیت‌های تلسکوپ نوری کارایی میکروسکوپ نوری به‌دلیل یک محدودیت، سال‌های متمادی ثابت مانده بود و کیفیت آن پیشرفت نمی‌کرد. محدودیت مهم میکروسکوپ نوری این است که نمی‌تواند به وضوحی بهتر از نصف طول‌موج نور دست یابد. اما برندگان نوبل شیمی امسال با استفاده از مولکول‌های فلورسنت توانستند این محدودیت را رفع کنند. آنها با این دستاورد عظیم خود کاری کردند که بتوان با میکروسکوپ نوری ذرات در حد نانو را هم بررسی کرد. امروزه دانشمندان می‌توانند با استفاده از روش‌ها و تجهیزات نانوسکوپی، مسیرهای حتی یک عدد مولکول را درون سلول‌های زنده مشاهده کنند. آنها می‌توانند ببینند که چگونه مولکول‌ها بین سلول‌های عصبی مغز سیناپس‌ تولید می‌کنند. علاوه‌بر این دانشمندان می‌توانند تجمع پروتئین‌هایی را که عامل بیماری‌هایی چون پارکینسون، آلزایمرو هانتینگتون هستند، ردیابی و پیگیری کنند. حتی می‌توانند یک مولکول پروتئین درون تخم‌های بارور را در زمان تقسیم‌شدن برای تبدیل به جنین مشاهده کنند. در سال1873، یک متخصص میکروسکوپ به نام «ارنست آبه» حد فیزیکی حداکثر وضوح میکروسکوپ نوری معمولی را بیان کرد. او گفت وضوح این میکروسکوپ‌ها هیچ‌گاه بهتر از 2/0 میکرومتر نمی‌شود. اما «اریک بتزویگ»، «اشتفن هل» و «ویلیام مورنر» برای عبور از این حد، جایزه نوبل شیمی 2014 را از آن خود کردند. امروزه میکروسکوپ‌های نوری با تکیه بر دستاورد آنها، می‌توانند وارد دنیای نانو شوند. در حقیقت با اهدای جایزه نوبل شیمی امسال، از کاشفان دو اصل جدا از هم تقدیر کردند. یکی از این اصل‌ها به روش میکروسکوپی کاهش گسیل القایی منجر شد که «اشتفن هل» در سال 2000 ابداع کرد. در این روش از دو پرتو لیزر استفاده می‌شود. یکی از پرتوها، برای تحریک مولکول‌های فلورسنت به‌کار می‌رود تا این مولکول‌ها بدرخشند. پرتو دیگر باعث می‌شود درخشش همه مولکول‌های فلورسنت لغو شود (البته به‌جز نمونه‌های در اندازه نانومتری). اکنون با اسکن‌کردن نانومتری نمونه می‌توان تصویری پدید آورد که وضوح آن از حدی که «آبه» بیان کرده بود، بیشتر است. «اریک بتزویگ» و «ویلیام مورنر» جدا از هم، پایه‌های دومین روش موسوم به میکروسکوپی تک‌مولکولی را بنا نهادند. این روش بر امکان خاموش و روشن‌کردن خاصیت فلورسان مولکول‌های جداگانه مبتنی است. دانشمندان در این روش چندین‌بار از یک منطقه تصویربرداری می‌کنند و در هر مرتبه فقط به چند مولکول محدود امکان درخشیدن می‌دهند. با تلفیق این تصویرهای جدا از هم، تصویری به‌دست می‌آید که وضوح آن در حد نانو است. «اریک بتزویگ» برای اولین‌بار در سال2006 از این روش استفاده کرد. امروزه در سراسر جهان از روش‌های نانوسکوپی استفاده می‌کنند. این دانش جدید پرفایده و پرکاربرد برای بشر، بر مبنای دستاوردهای روز دانش شکل گرفته است. آشنایی با برندگان نوبل شیمی «اریک بتزیگ»، متولد 1960 در آن‌آربور آمریکا، دکترای خود را در سال1988 از دانشگاه کورنل در ایتاکای نیویورک دریافت کرد و هم‌اکنون سرپرست گروه تحقیقاتی جانلیا در موسسه پزشکی هوارد هیوز در اشبورن آمریکاست. «اشتفن هل»، متولد 1962 در آراد رومانی و شهروند آلمان، دکترای خود را در سال 1990 از دانشگاه هایدلبرگ آلمان دریافت کرد و اکنون رییس موسسه بیوشیمی‌فیزیک مکس پلانک در گوتینگن و رییس بخش مرکز تحقیقاتی سرطان آلمان در هایدلبرگ است. وی چهارمین رومانیایی است که جایزه نوبل گرفته است. «ویلیام مورنر» نیز متولد 1953 در کالیفرنیا و شهروند آمریکاست. وی دکترای خود را در سال 1982 از دانشگاه کورنل در ایتاکای آمریکا دریافت کرد. وی استاد شیمی و همچنین فیزیک کاربردی در دانشگاه استنفورد است. نامزدهای احتمالی تا پیش از اعلام برندگان واقعی نوبل شیمی 2014، گمانه‌زنی‌های بسیاری در مورد برندگان احتمالی وجود داشت که در ساعات پایانی بیشتر حول پژوهش‌های مرتبط با گوشی هوشمند یا تبلت بود. برای مثال، پروفسور «چینگ دبلیو تانگ» و «استیون وان اسلایک» از آمریکا برای اختراع دیودهای آلی ساطع‌کننده نور از جمله نامزدهای احتمالی بودند. این دیودها برای ساخت تلویزیون‌های با وضوح زیاد و جدیدترین تلفن‌های همراه و رایانه‌ها اهمیت بسیاری دارند. زمینه‌های فعالیت برندگان نوبل از سال1901 تاکنون، بیشتر برندگان جایزه نوبل شیمی به‌ترتیب از 10 حوزه بیوشیمی، شیمی آلی، شیمی‌فیزیک، شیمی ساختاری، شیمی اتمی، سینتیک شیمیایی، شیمی ترکیبات طبیعی، شیمی صنعتی، شیمی معدنی و بیوشیمی تجزیه‌ای بودند. برندگان سال گذشته این جایزه سال گذشته به «مارتین کارپلوس» از دانشگاه هاروارد، «مایکل لویت» از دانشگاه استنفورد و «آریه‌وارشل» از دانشگاه کالیفرنیای‌جنوبی اعطا شد. آنها به‌دلیل ابداع مدل‌های چندمقیاسی سیستم‌های شیمیایی پیچیده برنده این جایزه شده بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.