|

ناگفته‌های علی‌اکبر معین‌فر از دوران مسوولیت خود

فصل‌هایی از تاریخ زلزله ایران

1- من زمانی که برای توسعه شتاب‌نگاری کشور فعالیت می‌کردم، یکی از اهدافم این بود که بتوانیم زلزله‌نگار و شتاب‌نگارهایی در کشور بسازیم. فعالیت‌های ما در آن موقع برای دستیابی به فناوری ساخت این شتاب‌نگارها، در نهایت به ساخت «آردتا» منجر شد. یادم هست هندی‌ها در سال‌های1970-1969 از لحاظ بودجه و تامین تجهیزات بسیار در مضیقه بودند. در آن زمان، آمریکایی‌ها دستگاهی به نام «سایزموسکوپ» ساختند که ما هم یک نمونه از آن را داشتیم. (اما اینکه الان کجا باشد، خبری ندارم.) این دستگاه در حقیقت شتاب‌نگار نبود. این دستگاه سوزنی داشت که روی یک شیشه دودی حر کت می‌کرد و ماکزیمم آن، نقطه‌ای از طیف سرعت بود. هرچند مکانیسم طرز کار این دستگاه ساده بود، اما مزیت‌های زیادی داشت، از جمله قیمت کم و کاربری آسان. معمولا شتاب‌نگارها را در فاصله مثلا صدکیلومتری از یکدیگر نصب می‌کنند و در فاصله بین آنها، می‌توان این دستگاه را که بسیار کم‌هزینه است، قرار داد. به هرجهت «کریشنا» در هندوستان مشابه چنین چیزی را ساخت که شش‌پاندول داشت. این دستگاه شش‌پاندول داشت که هرکدام از آنها معرف یک‌کمیتی بود و در مجموع، یک طیفی از آن حاصل می‌شد. زمانی که من به هندوستان رفتم، این دستگاه را دیدم که در جاهای مختلفی کار گذاشته بودند. در دانشگاه آریامهر (شریف کنونی)، آقایی به نام دکتر«ستاری» بود که مهندسی مکانیک تدریس می‌کرد. من نقشه و ساختار و کارکرد دستگاه را برای او شرح دادم و از او خواستم که مشابه آن را که نوعی شتاب‌نگار ساده بود، برای ما بسازد. در نهایت دستگاهی ساخت که دوپاندول داشت. یک پاندول پنج‌دهم‌سانتیمتر و یک پاندول هشت‌دهم سانتیمتر که معرف یک ساخت مثلا هشت‌طبقه باشد. هزینه تولید این دستگاه بسیار کم بود و ما چندتایی از آن را ساختیم. قیمت این دستگاه از نمونه آمریکایی بسیار کمتر بود. ما این دستگاه را «آردتا» نام‌گذاری کردیم. آر، اول نام دانشگاه آریامهر بود، دتا هم نام دفتر ما و خلاصه عبارت «دفتر تحقیقات استاندارد» بود. خلاصه اینکه نام این دستگاه «سایزموسکوپ»، «آردتا» شد. هنوز هم این دستگاه موجود است و اگر بخواهید می‌توانید آن را از نزدیک هم ببینید. در مجموع می‌توان گفت دستگاه ما نسخه‌ای از دستگاه ویلموت بود. به‌تازگی هم شنیدم که می‌خواهند موزه‌ای بسازند و این ابزارها را در آن موزه به نمایش بگذارند. البته ما بعدا خواستیم شتاب‌نگار هم بسازیم که انقلاب شد و جریانات دیگری روی داد. البته هم‌اکنون نیز ما هم پتانسیل فعالیت در این زمینه‌ها را داریم و هم خدا را شکر جوانان علاقه‌مندی داریم و شرط تحقق این آرزوها این است که دولت هم حمایت کند و مثلا تضمین دهد که تعداد مشخصی از این دستگاه‌ها را می‌خرد در این حالت، انگیزه برای فعالیت و نوآوری، بیشتر می‌شود. الان هم جوانان ما می‌توانند مشابه بهترین و پیشرفته‌ترین ابزارهای آمریکایی را در ایران بسازند. ولی شرطش این است که زمینه را برای تولید انبوه آماده کنند. البته تا جایی که من در جریان هستم، جوانان ما امروزه در زمینه‌های تخصصی مانند ساخت حسگر و سرعت‌سنج و شتاب‌سنج فعالیت می‌کنند. برخی در مقابل ساخت ابزارهای علمی در داخل کشور موضع‌گیری می‌کنند و می‌گویند ساخت آن در داخل کشور دشوار است و حتی اگر این دستگاه‌ها در داخل کشور ساخته شود، ممکن است برخی افراد از آن انتقاد کنند و مثلا بگویند دقیق نیست یا مثلا کارآیی خوبی ندارد. این مشکل هم راه چاره دارد. می‌توانیم با استفاده از دستگاه‌های دقیق خارجی، دستگاه‌های خودمان را کالیبره کنیم. می‌توان اطلاعات را با استفاده از دستگاه خارجی و داخلی استخراج کرد و نشان داد دستگاه‌های ما هم مانند دستگاه‌های خارجی کیفیت لازم را دارد. 2- من زمانی نگران بودم اگر دستگاه‌های شتاب‌نگار جدید دیجیتال وارد کشور شود، آیا تکنیسین‌های ما از عهده کارهای مربوط به استخراج اطلاعات و به‌ویژه تعمیر و نگهداری دستگاه‌های دیجیتال برمی‌آیند یا خیر که بحمدالله دیدیم در این زمینه هم موفق بودند و امروزه این کارها برایشان تا حدود زیادی پیش‌پاافتاده محسوب می‌شود. 3- نسل اول و دوم کارشناسان زلزله نزد خود من آموزش دیدند و با من کار کردند. من هم همیشه اصرار داشتم هنگامی که دستگاهی می‌خریم، تکنیسین‌های ما دوره‌های آموزشی برای کار با دستگاه را در شرکت‌های سازنده آموزش دیده باشند. برای کار با این دستگاه و استفاده بهینه از آنها لازم بود که افراد تا حدود زیادی فنی و با مبانی برق و دیگر فنون آشنا باشند، به همین دلیل هم آنها را از بین فارغ‌التحصیلان هنرستان‌ها انتخاب می‌کردیم. ما افرادی را انتخاب می‌کردیم که به‌اصطلاح دست به آچارشان خوب باشد. اینها معمولا افرادی بودند که در چندزمینه فنی، سررشته داشتند. 4- من مشاور خرید دستگاه‌هایی بودم که بعد از زلزله سال1369 منجیل خریداری شد. در قرارداد هم نوشتیم چگونگی بهره‌برداری از دستگاه‌ها را به تعدادی از تکنیسین‌های ما آموزش دهند. حالا بماند که در عمل، در برخی مواقع در کنار این تکنیسین‌ها که آموزش می‌دیدند، برخی مدیران هم به اسم شرکت در دوره‌های آموزشی، به سیروسفر در کشورهای پیشرفته می‌رفتند. 5- در سال1976م (برابر 1355ش)، زلزله بزرگی در منطقه چالدران ترکیه روی داد اما ترک‌ها در آن زمان تجهیزاتی نداشتند که بتوانند مشخصات این زلزله را ثبت کنند. چندسال پیش شرکتی، یک دستگاه VR1 را به من هدیه کرده بود که یک زلزله‌سنج ساده بود و یک حسگر ساده داشت. من همیشه به این دستگاه سرکشی می‌کردم و معمولا وقتی که ساعت چهار می‌خواستم اداره را ترک کنم، اول می‌رفتم پیش این دستگاه تا ببینم چیزی ثبت کرده یا نه. یادم هست روزی بالای سر دستگاه بودم که همان‌جا جلو چشم من، دستگاه شروع به کار کرد. من همان‌جا یک نگاه اجمالی به آن کردم و فهمیدم که این زلزله در فاصله 800-700 کیلومتری ماست، یعنی اگر در خاک ایران باشد، مثلا در جنوب کشور است، شاید هم اصلا در ایران نباشد و در کشورهای همسایه باشد. البته بعدها معلوم شد این زلزله در شرق ترکیه رخ داده است. خلاصه این را می‌خواستم بگویم تنها رکوردی که از آن زلزله ثبت شد، رکورد ماکو بود. (آن موقع سیاه‌چشمه هنوز دستگاه نداشت.) ما بلافاصله یکی از افرادمان را به سیاه‌چشمه فرستادیم و یک دستگاه هم آنجا نصب کردیم و بسیاری از پس‌لرزه‌های آن را در سیاه‌چشمه ثبت کردیم. جالب آنکه ما از فاصله 50کیلومتری اطلاعات خوبی را ثبت کردیم که خود کشور ترکیه این اطلاعات را نداشت و این اطلاعات را ما به آنها دادیم. یعنی تا همین چنددهه پیش کشور ما از لحاظ شتاب‌نگاری از کشورهای همسایه بسیار پیشرفته‌تر بود و در همین سال اخیر است که آنها هم فعالیت‌هایشان را در این زمینه‌ آغاز کردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.