|

معین‌فر، ستون مستحکم مهندسی زلزله‌شناسی ایران

حسین میرزایی‌‌علویجه .عضو هیات‌علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی

1- بحث شتاب‌نگاری در جهان در واقع با کوشش‌های دکتر«کیوجی سایه‌هیرو» رییس انستیتو تحقیقات زمین‌لرزه دانشگاه توکیو آغاز شد. وی در ابتدا مهندس مکانیک و متخصص در ارتعاشات بود که با وقوع زمین‌لرزه 1923میلادی توکیو، به این موضوع علاقه‌مند شد. او در سال1930 به دعوت پروفسور«جان فریمن» به آمریکا رفت و براساس تحقیقات خود، سخنرانی‌هایی در مورد مهندسی زلزله ارایه داد. این سخنرانی‌ها بسیار مفید واقع شد و باعث ایجاد شور و هیجان زیادی در فراگیری مهندسی زلزله و زلزله‌شناسی مهندسی در دانشگاه‌های معروف آمریکا شد. دکتر«سایه‌هیرو» در این سخنرانی‌ها بر اهمیت اندازه‌گیری‌های جنبش نیرومند زمین به صورت مستقیم تاکید فراوان داشت. وی برای دستیابی به این هدف مهم، پیشنهاد تغییر ساختار لرزه‌سنج وود-آندرسون را مطرح کرد. از این‌رو اولین دستگاه شتاب‌نگار جهان در سال1930میلادی و بر اساس نظریه دکتر«کیوجی سایه‌هیرو» و پروفسور«جان فریمن» ساخته شد. این نوع دستگاه توانست اولین شتاب‌نگاشت دنیا را در سال1933، در زمین‌لرزه لانگ‌بیچ آمریکا به ثبت برساند. این موضوع باعث تحولی در علم مهندسی زلزله در جهان شد. به‌تدریج این علم پیشرفت کرد و کشورهای دیگر جهان نیز در این زمینه فعالیت‌های زیادی را آغاز کردند. در حال حاضر ده‌هاهزار شتاب‌نگار در کشور‌های مختلف نصب است که اطلاعات باارزشی را به ثبت می‌رسانند. اطلاعات حاصل از شتاب‌نگاشت‌ها (حرکات قوی زمین) دارای شکل‌های بسیار متفاوتی هستند که به دوام، دامنه‌های اوج و محتوای فرکانس آنها بستگی دارد. در زلزله‌شناسی مهندسی، از شتاب‌نگاشت‌ها برای تحلیل طبیعت جنبش قوی زمین (فاصله، عمق، شتاب، ساز و کار گسل مسبب و...) استفاده می‌شود و در مهندسی زلزله، از آنها برای مطالعه تاثیر نیروهای ناشی از زمین‌لرزه بر سازه‌ها، تدوین آیین‌نامه‌های زلزله و طراحی سازه‌های مقاوم در برابر زلزله و خطرپذیری آنها استفاده می‌کنند. این موضوع باعث شده آیین‌نامه‌های ساخت‌وساز در کشورهای دنیا تدوین شود. 2- به گفته مهندس«علی‌اکبر معین‌فر»، اولین دستگاه‌های شتاب‌نگار، در سال1351 توسط پروفسور«آمبرسیز» و دکتر«چالنکو» برای بررسی زمین‌لرزه قیر، وارد ایران شدند. این گروه دودستگاه شتاب‌نگار آنالوگ «SMA1» را برای ثبت پس‌لرزه‌های زلزله قیر به صورت امانت به ایران آوردند و اولین شتاب‌نگاشت‌های ایران، از پس‌لرزه‌های زمین‌لرزه قیر به ثبت رسید. بعد از این رویداد، در سال1352 سازمان برنامه، در ساختار معاونت خود چندمدیریت مانند دفتر فنی، مهندسین مشاور، دفتر پیمانکاران و یک مدیریت هم به نام دفتر استانداردها و تحقیقات فنی تاسیس و مسوولیت دفتر استانداردها و تحقیقات فنی را به مهندس«معین‌فر» واگذار کرد. وی در این دفتر، تحقیقات زلزله‌شناسی را آغاز و ایده ایجاد شبکه شتاب‌نگاری را مطرح و اجرا کرد. با توجه به اینکه تا آن‌موقع ردیف بودجه خاصی برای شتاب‌نگاری در کشور وجود نداشت، وی با جدیت موفق شد بودجه‌ای از اعتبارات، تهیه و برای خرید دستگاه‌های شتاب‌نگار تخصیص دهد. با اعتباری که در طرح در نظر گرفته شده بود، در اولین مرحله شش‌دستگاه شتاب‌نگار «SMA1» خریداری و نصب شد و در مرحله بعدی 30دستگاه و به‌تدریج دستگاه‌های دیگری خریداری شد تا اینکه در سال1360 تعداد دستگاه‌های شتاب‌نگار نصب‌شده در کشور به همت ایشان به 270دستگاه رسید. حاصل زحمات وی، ثبت یکی از بهترین شتاب‌نگاشت‌های دنیا بود. شبکه شتاب‌نگاری ایران، زمین‌لرزه شهریور1357طبس را با بیشینه شتاب حدود 900سانتیمتر بر مجذور ثانیه به ثبت رساند و در آن زمان تحولی در مهندسی زلزله در دنیا به وجود آورد. در سال1360، با پیگیری مهندس«معین‌فر»، فعالیت‌های دفتر تحقیقات و استانداردهای فنی سازمان برنامه، به مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن منتقل شد و ادامه فعالیت آن با نظارت ایشان در مرکز تحقیقات ادامه یافت و این شبکه توانست در زمین‌لرزه 1369 رودبار- منجیل، 20شتاب‌نگاشت باارزش دیگر به ثبت برساند. با توجه به اهمیت موضوع و پیگیری‌هایی که توسط وی و همکاران مرکز تحقیقات انجام شد، «UNDP» در سال1370 بودجه‌ای را برای توسعه شبکه شتاب‌نگاری در نظر گرفت که پس از تحقیق و بررسی در مورد نوع دستگاه‌ها، دستگاه‌ دیجیتال «SSA2» انتخاب و حدود 1200عدد از آن خریداری شد. توسعه شبکه شتاب‌نگاری از سال1372شروع شد و در سال‌های بعد ادامه یافت. درحال حاضر تعداد هزار و 120دستگاه شتاب‌نگار دیجیتال در کشور نصب و آماده به‌کار هستند. این دستگاه‌ها تاکنون حدود 10هزار شتاب‌نگاشت سه‌مولفه‌ای را به ثبت رسانده‌‌اند که مجموعه باارزشی جهت تحقیق در مهندسی زلزله و زلزله‌شناسی مهندسی محسوب می‌شوند. مهندس«معین‌فر» نقش ارزنده‌ای در شکل‌گیری این شبکه داشت و ثبت داده‌های شتاب‌نگاری (که پایه علم مهندسی است)، نقش بسزایی در پیشرفت این علم در کشور ایفا کرد. مهندس«معین‌فر» هنوز نیز عضو کمیته تخصصی بخش شبکه شتاب‌نگاری ایران است و این کمیته از رهنمود‌های وی برای پیشبرد اهداف مهندسی زلزله در کشور بهره می‌برد. 3- با توجه به شرایط لرزه‌زمین‌ساختی ایران و قرارگرفتن آن بین صفحه‌های تکتونیکی اوراسیا و عربستان، کشور ما از نظر زمین‌لرزه، آسیب‌پذیر است. همه ما باید باور کنیم که در یک‌کشور لرزه‌خیز زندگی می‌کنیم و باید تمهیدات لازم برای مقابله با آن را بیاموزیم. یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین کارها، ساخت سازه‌های مقاوم در برابر زلزله است. برای این کار به دانش، ابزار و آیین‌نامه‌های مربوطه نیاز داریم. مهم‌ترین ابزار برای طراحی سازه‌های مقاوم در برابر زلزله، داده‌های شتاب‌نگاری است و این داده‌ها پایه و اساس علم مهندسی زلزله هستند. در حال حاضر تنها آیین‌نامه برای طراحی سازه‌های مقاوم در برابر زلزله، آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله (استاندارد 2800) است. تدوین اولین آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله در سال1341 پس از رویداد زلزله ویرانگر دهم‌شهریور1341 بویین‌زهرا مطرح شد. در زلزله بویین‌زهرا با بزرگی 7/2، حدود 12هزارنفر جان خود را از دست دادند. در سال1343 سازمان برنامه و بودجه وقت، در قالب یک طرح تحقیقاتی، گزارشی را با عنوان «آیین‌نامه موقت حفاظت ساختمان‌ها در برابر زلزله» منتشر کرد. به دنبال آن در شهریور 1346، کمیته آیین‌نامه دفتر مطالعات و معیارهای ساختمانی در وزارت آبادانی و مسکن، تشکیل و جزوه‌ای را با عنوان «آیین‌نامه ایمنی‌ ساختمان‌ها در برابر زلزله» منتشر کرد. این آیین‌نامه ساخت ساختمان‌های بیش از سه‌طبقه یا مرتفع‌تر از 11متر را منحصرا با اسکلت فولادی یا بتن‌‌آرمه مجاز دانسته است. این آیین‌نامه که دوفصل داشت در قالب نشریات سازمان برنامه و بودجه وقت (و به‌عنوان دستورالعمل‌های لازم‌الاجرا) در سال1348 انتشار یافت. بعد از مدتی، فصل‌دوم این آیین‌نامه که مربوط به بارهای ناشی از زلزله بود، به استاندارد ملی ایران «شماره519، حداقل بار وارده بر ساختمان‌ها» انتقال یافت و این آیین‌نامه ملاک محاسبه ساختمان‌ها در برابر زلزله قرار گرفت. در آبان‌64 کمیته‌ای متشکل از گروهی از استادان دانشگاه و صاحبنظران، در مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن تشکیل شد که مهندس«معین‌فر» در شکل‌گیری این کمیته نقشی اساسی داشت. این کمیته پیش‌نویس «آیین‌نامه طرح ساختمان‌ها در برابر زلزله» را تهیه کرد که پس از مطالعات زیاد، اولین ویرایش آن در بهمن1366 منتشر شد. این آیین‌نامه در موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی، شماره2800 به خود گرفت و به همین دلیل به نام استاندارد2800 شناخته می‌شود. این آیین‌نامه در سال 1367هیات‌وزیران برای اجرا به تمامی دستگاه‌های اجرایی و شهرداری‌ها ابلاغ شد. اهمیت و نقش این آیین‌نامه، بعد از زلزله رودبار و منجیل در سال1369، بیش از پیش مشخص شد و مورد توجه عموم قرار گرفت و در تمامی ساختمان‌هایی که پروانه ساخت از شهرداری اخذ می‌کردند، کم‌وبیش رعایت شد. در سال1372 کمیته‌ای متشکل از 36نفر از صاحبنظران و استادان دانشگاه در مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن برای ویرایش‌دوم آیین‌نامه2800 تشکیل شد و با اجرای پروژه‌های تحقیقاتی و کاربردی و تشکیل جلسات تخصصی، نسبت به بازنگری این آیین‌نامه اقدام شد و به پیشنهاد مشترک وزارت مسکن و شهرسازی و وزارت کشور، در جلسه مورخ 17/9/1378 هیات وزیران تصویب و ابلاغ شد. ویرایش‌سوم آن در تاریخ 25/3/1384 به تصویب هیات‌وزیران رسید. در نهایت ویرایش‌چهارم آن سال1393 نیز نهایی شد. مهندس«معین‌فر»، بعد از تاسیس شبکه شتاب‌نگاری، زحمات زیادی را نیز برای تدوین آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله (استاندارد2800) کشیدند و در تمام مراحل تدوین و ویراش‌های چهارگانه آن شرکت داشتند. در حال حاضر مشکل ساخت‌وساز در کشور، مشکل نظارت است و مشکلی درخصوص مسایل علمی، کارشناسی و آیین‌نامه نداریم و «استاندارد2800» یکی از پیشرفته‌ترین آیین‌نامه‌های دنیا در این زمینه است. 4- در حال حاضر، از عمر تجهیزات شتاب‌نگاری بیش از 23سال می‌گذرد. با توجه به پیشرفت سریع فناوری و ساخت دستگاه‌های شتاب‌نگار باکیفیت، عمر بالای دستگاه‌های شتاب‌نگار، وسعت و زلزله‌خیزبودن ایران و ساخت سازه‌های مهم از طرف دیگر، نیاز است هرچه سریع‌تر، تمهیدات لازم برای خرید دستگاه‌های جدید و به‌کارگیری نیروی کارشناسی لازم برای توسعه کمی و کیفی این شبکه باارزش صورت گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.