|

گفت‌وگوی «شرق» با بن‌لوری، نویسنده مطرح آمریکایی

همان قانون سوم نیوتن

محمدجواد استادی

بن‌لوری داستان‌نویس آمریکایی و متولد سال1971 میلادی است. نخستین کتاب او «داستان‌هایی برای شب و چندتایی هم برای روز» شامل 46داستان کوتاه، که به فارسی نیز ترجمه شده، توسط انتشارات مشهور پنگوئن منتشر شده است. پس از انتشار، این کتاب به‌سرعت به زبان‌های دیگر ترجمه شد و شهرت وسیعی را برای او به ارمغان آورد. پیش از این کتاب، بن‌لوری با داستان «تلویزیون» که در مجموعه «حالا این هم از زندگی ما» ترجمه و منتشر شد به مخاطب فارسی‌زبان معرفی شد. بن لوری که گاهی داستان‌هایش از چند خط نیز تجاوز نمی‌کند در نشریات مختلف داستانی نیز قلم می‌زند. او به جز داستان‌ به شکل حرفه‌ای نیز در عرصه فیلمنامه‌نویسی فعال بوده و با سینماگران مطرحی همکاری کرده است. شیوه داستان‌نویسی و روایت‌های او کاملا اختصاصی است و از الگوهای رایج پیروی نمی‌کند. ری‌ بردبری، خالق «فارنهایت 451» درباره‌ لوری گفته است: «خیلی‌ها می‌نویسند، اما بن‌‌لوری می‌تواند بنویسد!» بن‌لوری برنده جوایزی چون جایزه مهم نابی برای کتاب سال بوده است. . ‌ منطق در داستان‌های شما از چه موقعیت و جایگاهی برخوردار است و این منطق چگونه در داستان‌های شما شکل می‌گیرد؟ خود من اینگونه حدس می‌زنم که داستان‌هایم برای بسیاری از مردم «عجیب و غریب» و حتی «پوچ» به نظر می‌رسند. اما این داستان‌ها برای خود من همیشه از یک منطق دقیق و موشکافانه پیروی می‌کنند. کارهای من ممکن است بر اساس یک فرض عجیب و غریب اولیه آغاز شود و دارای برخی ویژگی‌های غیرمعمول و ناآشنا باشد، اما باید بگویم که در نهایت نیروی غالب و حاکم حضور روابط علی و معلولی است. قانون و قاعده مرکزی داستان‌گویی من همان قانون سوم نیوتن است: «برای هر عملی، باید واکنشی برابر و مخالف جهت آن وجود داشته باشد.». من صرفا داستان‌هایم را بر اساس حس خوبی که به وجود می‌آورند مورد قضاوت قرار می‌دهم (البته این احساس را در مورد و برای خود می‌گویم، بنابراین ممکن است برای هر کس دیگری تفاوت کند). ‌ بسیاری از داستان‌های شما به پلات شباهت دارند. آیا داستان کوتاه یک طرح است؟ واقعا نمی‌دانم. این پاسخ بستگی به این دارد که از چه کسی سوال می‌شود؟ هر کسی بر اساس نظر خویش به شکلی متفاوت آن را تعریف خواهد کرد. اما خود من به‌طور شخصی پلات را چیزی در داستان می‌دانم که از خارج شخصیت می‌آید. آنچه داستان می‌نامیم درواقع تقاطع میان شخصیت و طرح داستانی است. شخصیت‌های من تمایل به‌نوعی وسواس دارند (اگر نگوییم نوعی از جنون) و البته من واقعا دلیل آن را نمی‌دانم. اما احتمالا می‌توان این‌طور گفت که این دلیل شباهت‌هایی است که از یک داستان به داستان دیگر وجود دارد. ‌ تخیل شما فوق‌العاده است. چگونه تخیل داستانی گسترش پیدا می‌کند؟ به هیچ‌وجه فکر نمی‌کنم که قوه تخیل من خیلی ویژه و فراتر از حالت عادی باشد. همه افراد به خواب می‌روند و هرکسی دارای رویاهایی است و خواب‌هایی می‌بیند. رویاهای هر فردی نیز فوق‌العاده و شگفت‌انگیز است. من فقط گاهی اوقات موفق می‌شوم آنها را روی کاغذ بیاورم. من معتقدم و فکر می‌کنم که نکته مهم و کلیدی این است که در برابر آنچه دریافت می‌کنیم باز و فعال باشیم. نباید خود را سانسور کنیم. همچنین نباید نگران دریافت و فهم افراد دیگر از این رویاها باشیم. فقط اجازه دهید که این رویاها بیرونی شوند و سپس آنها را حس کنید. شما باید به واسطه آنچه رخ می‌دهد شگفت‌زده شوید. ‌ ظاهرا شما از قوانین کلاسیک شخصیت‌پردازی داستانی چندان پیروی نمی‌کنید. شخصیت‌پردازی در آثار شما چه الگو و قاعده‌ای دارد؟ خب باید بگویم که در واقع من خودم را یک نویسنده کلاسیک می‌دانم. شخصیت‌های من (و به‌تبع آن داستان‌هایم) منحصرا به‌واسطه تمایلات رقابت‌طلبانه و البته کشمکش‌های درونی‌شان تعریف شده‌اند. خود کشمکشی که بدان اشاره کردم داستان را به جلو هدایت می‌کند و این همه آن چیزی است که شما به آن نیاز دارید. در ادامه مسیر، نویسندگان دچار نوعی وسواس نسبت به حقیقت‌نمایی می‌شوند و ناگهان ویژگی‌ها و خصویات شخصیتی (مثل اینکه مردم به چه چیزهایی علاقه دارند، از کجا آمده‌اند، چگونه لباس می‌پوشند، سخن می‌گویند، فعالیت می‌کنند، رویاپردازی می‌کنند و حتی چگونه می‌خورند و می‌آشامند و تلویزیون تماشا می‌کنند) تبدیل به دلمشغولی اصلی می‌شود. اما باید دانست که شخصیت‌پردازی، صرفا یک ابزار برای به وجود آوردن واقعیت است. این یک موتور محرکه برای داستان‌سرایی راهی که شخصیت می‌رود، نیست. شما برای خلق یک داستان به این کار و روش نیازی ندارید. این شخصیت‌پردازی صرفا یک وسیله بسط‌دهنده و تزیینی است. آنچه شما به آن نیاز دارید تمایلات و خواسته‌هایی است که مردم را وادار به حرکت کرده و مشکلات و موانعی را نیز در این مسیر به وجود می‌آورد. ‌ برخی منتقدان، شما را با کافکا و بردبری مقایسه می‌کنند. شما از این نویسندگان تاثیر پذیرفته‌اید؟ من عاشق بردبری هستم ولی متاسفانه او را خیلی دیر در زندگی‌ام یافتم. آثار کافکا را اما خیلی زود مطالعه کرده‌ام و قطعا او تاثیر زیادی بر من داشته است. اما باید بگویم خود من معتقد هستم بیشتر تحت‌تاثیر نویسندگانی چون یونسکو، بکت، بورخس، براتیگان، فیلیپ دیک و استفان کرین (البته به‌خاطر شعرهای او و نه نثرش) بوده‌ام. البته می‌توان به این افراد چیزهای دیگری را نیز اضافه کرد، از جمله یک شو تلویزیونی به نام منطقه گرگ و میش، کارتون‌های قدیمی برادران وارنر. اما از همه اینها بیشتر این افسانه‌های کهن آزوپ بوده‌اند که بر من تاثیر گذاشته‌اند. ‌ فکر می‌کنم که زبان آثار شما چندان مدرن نیست. پس چگونه مخاطبان معاصر با این آثار ارتباط بر قرار می‌کنند؟ به نظر شما آنها واقعا مدرن نیستند؟ برای من که بسیار هم مدرن به نظر می‌رسند (یا باید گفت حداقل به همان اندازه که خود من مدرن هستم آنها نیز مدرن هستند). خب بله، من تایید می‌کنم که در آثار من هیچ ارجاعی به رایانه‌ها یا فرهنگ پاپ وجود ندارد، اما زبانی بسیار ساده و سرراست دارند. خب این شبیه داستان‌های کانتربری یا بیوولف یا چیزهای اینچنینی نیست. اما اینکه چگونه خواننده‌ها با داستان‌های من ارتباط برقرار می‌کنند: خواننده‌ها با خواسته‌ها و اهداف شخصیت‌ها ارتباط برقرار می‌کنند. اگر شما به‌عنوان نویسنده این موارد را روشن و قانع‌کننده طرح کنید، هرگز در برقراری ارتباط دچار مشکل نخواهید شد. ‌ راجع‌به افسانه‌ها چه نظری دارید؟ آیا داستان‌های شما نوعی ادبیات افسانه‌ای یا تمثیلی است؟ داستان‌های من میل زیادی به یافتن جایی در دگر جهانی‌خواب‌گونه دارند. اما باید بگویم که آنها هرگز تمثیلی نیستند؛ به معنای اینکه درباره چیزهای دیگر باشند. آنها همیشه و تنها درباره بیم‌ها و تمایلات شخصیت‌ها هستند. از قضا این یکتایی تمرکز این اجازه را به افراد می‌دهد که بتوانند به‌نوعی جامعیت و جهانی‌شدن در مطالعه و خواندن دست یابند. این مثل این است که آنها برای پرکردن فضایی که تو برایشان ایجاد کرده‌ای، گسترش ‌یابند. ولی درباره مثل‌ها، اسطوره‌ها، افسانه‌ها و مانند آنها باید بگویم که من آنها را خوانده‌ام و عاشقشان هستم، اما هیچ هدف و برنامه‌ای برای خلق آنها ندارم. ‌ آیا نگاه طنز شما به افسانه‌ها به نوعی نقد آنها به حساب می‌آید؟ نه، این‌طور فکر نمی‌کنم. من فقط خندیدن را دوست دارم. ببینید داستان‌های من گاهی فضای بسیار سنگینی دارند (و حتی گاهی اوقات افسرده‌کننده هستند) بنابراین بدون نگاه طنز این داستان‌ها غیرقابل خواندن خواهند بود. (اگر نگوییم برای من هم غیرقابل نوشتن خواهند بود) نگاه و منظر طنز صرفا بخشی از هویت خود من است و من حقیقتا این نگاه طنز را هدفمندانه بسط نداده‌ام. ‌ برخی معتقدند داستان باید حاوی یک پیام اخلاقی باشد. شما چطور فکر می‌کنید؟ آیا داستان‌های شما در مخاطب کاتارسیس ایجاد می‌کند؟ من خیلی دلمشغول اخلاقیات نیستم. منظور من این است که اصول اخلاق در همه‌جا حضور دارد. شما اگر واقعا به‌دنبال اخلاق باشید حتی آن را در یک صندلی نیز خواهید یافت. هرچند که بله کاتارسیس چیزی است که من آن را می‌خواهم. آن لحظه‌ای که خواننده شما از جهتی دوباره متولد می‌شود. چیزی که من بالاتر از هرچیز دیگر به آن علاقه دارم احساس‌کردن است. داستان ماشینی است برای به وجودآوردن احساس. ‌ شما چگونه ایده یک داستان را به دست می‌آورید؟ آیا پردازش یک ایده فرآیند خاصی دارد؟ خب، من حقیقتا چندان با ایده‌ها کار نمی‌کنم. من تمایل دارم که کارم را با یک صفحه خالی کاغذ آغاز کنم. سپس سعی می‌کنم به یک شیء یا ابزار بیندیشم. در مرحله بعد تلاش می‌کنم تا میان شخصیت و آن شیء یک برخورد و رویارویی ایجاد کنم. این شیء می‌تواند یک کلاه، یک تخته‌سنگ، یک کشتی یا هرچیز دیگری باشد. داستان از ملاقات و رابطه این دوعنصر با یکدیگر به وجود آمده و بیرونی می‌شود. من کار خیلی زیادی انجام نمی‌دهم، صرفا این رابطه را پیگیری و تعقیب می‌کنم تا ببینم چه چیزی از آن بیرون خواهد آمد. من زمانی که در حال نوشتن هستم فکرهای متنوع و زیادی ندارم. این بیشتر شبیه نوعی زندگی‌کردن با تجربه‌های وانمودشده است. این یک رویاست. ‌ شما تجربه روزنامه‌نگاری نیز دارید. این تجربه بر نوشتن شما تاثیری داشته است؟ من بعد از دوره کالج تجربه چندانی در روزنامه‌نگاری ندارم و باید بگویم هرگز در این زمینه چندان خوب نبوده‌ام. نوشتن درباره واقعیات هیچ‌گاه چندان مورد علاقه من نبوده است. این نوع نوشتن حس دیکته‌نوشتن را به انسان منتقل می‌کند. کمی هم نوشته‌ و آثار مکتوب غیرداستانی داشته‌ام اما اغلب آنها نوعی مقالات شخصی درباره زندگی خود من و کارهای عجیبی است که با زندگی‌ام انجام می‌دهم، بازگویی و محاسبه رویاهای عجیب و غریب، چیزهای شگفتی که تو راجع‌به آنها می‌نویسی و مانند آنها. ‌ «سه‌نفر در حال خوردن شام هستند. ناگهان با یک مریخی که برایشان نوشیدنی می‌آورد، مواجه می‌شوند...» این چگونه بدون مقدمه برای خواننده قابل باور است؟ خوانندگان تا زمانی که داستان منطق خویش را می‌شکند هرچیزی را باور خواهند کرد. یک جوک را در نظر بگیرید: بسیاری از جوک‌ها با نوعی از فرض‌های عجیب و غریب آغاز می‌شوند، ولی هیچ‌کس با باورکردن اینکه با یک جوک روبه‌رو است، دچار مشکل نشده است. پس این فرض‌ها قابل‌قبول هستند، به دلیل اینکه منطق آنها درست کار می‌کند. در حالی که از سوی دیگر بسیاری از داستان‌هایی که در فضای واقع‌گرایانه به رشته تحریر درآمده‌اند، کاملا غیرقابل باور هستند. دلیلش هم این است که منطق درونی این داستان‌ها به‌خوبی کار نمی‌کند. (چرا این شخصیت این کار را انجام می‌دهد یا این سخن را می‌گوید؟ این معنایی ندارد یا اینکه آن زن هرگز آن کار را انجام نداده است) این فرض‌ها هرگز قابل باور نخواهند بود و فرض‌هایی هستند که از بازی بیرون هستند. ‌ درباره منتقدان ادبی چه نظری دارید؟ آنها بر شهرت شما چه تاثیری داشته‌اند؟ منتقدان ادبی کسانی هستند که خود را وقف ادبیات کرده‌اند و این چیزی است که من به آن احترام می‌گذارم. اما واقعیت این است که من چندان تمایلی به خواندن اندیشه‌ها و نظرات منتقدان ندارم. برای من داستان‌ها نوعی جادو به حساب می‌آیند و من هرگز علاقه‌ای ندارم که آنها را مجزا ببینم. ‌ در زمینه موسیقی نیز فعال بوده‌اید. موسیقی بر نوشتن هم موثر بوده است؟ موسیقی به من آموخته است که همیشه بر احساساتم متمرکز شوم. شما می‌توانید میلیون‌ها نت را بنوازید، اما اگر این نت‌ها خوب و درخور نباشند، چه کسی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد؟ یک نت خوب و احساسی و خوب اجراشده، تمام آن چیزی است که برای ساختن آهنگ به‌آن نیاز است. ‌ «داستان‌هایی برای شب و چندتایی هم برای روز» شما به فارسی ترجمه شده‌اند. درباره ترجمه آثارتان به زبان‌های دیگر چه فکر می‌کنید؟ من فکر می‌کنم این مساله واقعا شگفت‌انگیز است! من همیشه به این فکر می‌کرده‌ام که مثلا کتاب من یک زمانی و به چه شکلی واقعا وجود خواهد داشت. اما هرگز به اینکه ممکن بوده ترجمه هم شود فکر نمی‌کردم. ترجمه این کتاب برای من یک اتفاق غیرمنتظره و فوق‌العاده بود و واکنشی فوق‌العاده را نیز به همراه داشت. (البته خود من نمی‌توانم این کتاب را بخوانم ولی اغلب روبه‌روی آن می‌نشینم و صفحاتش را نگاه می‌کنم) ‌ در حال حاضر مشغول نوشتن چه کاری هستید؟ فعلا روی یک کتاب تصویری کودکان کار می‌کنم که اوایل سال آینده منتشر خواهد شد. اسم این کتاب «بازیکن بیسبال و گراز دریایی» است. به غیر از این من فقط در خانه می‌نشینم و داستان می‌نویسم. امیدوارم مجموعه‌های جدیدی به‌زودی منتشر شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.