|

در باب سبک -۳

کارکارستان نظریه انتقادی

سوزان سانتاگ . ترجمه: پویا رفویی

در مقام مثال، فیلم‌های صامتی از اشترن برگ (شکارچیان خوشبختی، زیرزمین، باراندازهای نیویورک) را با آن شش فیلمی مقایسه کنید که او با بازی مارلین دیتریش در دهه سی ساخت. سرآمد فیلم‌های اشترن برگ از ویژگی‌هایی سبک‌گرایانه، از سطح زیبایی‌شناختی متکلفی حکایت می‌کند. ما این قدر که در بند شخصیت دیتریش در ماجرای فیلم‌های «ونوس مو طلایی» یا «ملکه سرخ» هستیم، با روایت ملوان و پتیاره «باراندازهای نیویورک» کاری نداریم، که این خود تمرینی است در سبک. آنچه در فیلم‌های بعدی اشترن برگ دستگیرمان می‌شود از مضمون- ماده (عشق رمانتیک، زن افسونگر) نگره‌ای کنایه‌آمیز به دست می‌دهد، داوری در باب مضمون-ماده صرفا تا آنجا مطبوع طبع واقع می‌شود که به سبب اغراق، یا به تعبیری، به سبب سبک‌بارگی دگرگونی پیدا کند... نقاشی کوبیستی، یا مجسمه‌های جکومتی این قدر که فرم متمایزی از هنر به حساب می‌آید، در زمره مصادیقی از سبک‌بارگی به شمار نمی‌رود؛ کژنمایی چهره‌ها و فیگورها هر قدر هم که دست و دلبازانه باشد، محض آن نیست تا ارایه چهره‌ها و فیگورها را «جالب» جا بزند. اما نقاشی‌های سریولی و ژرژ دو لا تور مصداق‌هایی هستند که مراد مرا برآورده می‌کنند. «سبک‌بارگی» بازتابی است از ناهماهنگی با مضمون-ماده (جمع نقیضین تحبیب و تحقیر، جمع نقیضین وسواس و کنایه). این ناهماهنگی با روکشی از بلاغت، که همان سبک‌بارگی باشد، دستاویزی است به قصد حفظ فاصله‌ای معین با مضمون. ولی نتیجه‌ای که حاصل می‌شود از دو حال خارج نیست، یا اثر هنری بیش از حد بی‌مایه و تکراری می‌شود، یا در غیراین صورت اجزای آن از هم گسیخته و بی‌در و پیکر به نظر می‌رسند. (نمونه‌ای جالب از مورد اخیر، رابطه‌ای است که اورسن ولز در تصاویر شگفت فتح باب «بانویی از شانگهای» و مابقی فیلم ایجاد می‌کند.) بی‌تردید در فرهنگی که به فایده‌مندی (خاصه فایده‌مندی اخلاقی) التزام دارد، خمیده زیر بار نیازی بی‌حاصل به هنرهایی جدی، دست به دامان هنرهایی می‌شود که محض سرگرمی است، عجایب هنر سبک‌باره اعتبار و رضایتی ارزشی را رقم می‌زند. رضایتی از این دست را من در مقاله‌ای ذیل عنوان سلیقه «کمپ» توصیف کرده‌ام. با این همه خود پیدا است که هنر سبک‌باره، که علنا هنری مازاد است، بی‌بهره از سازمندی هیچ‌وقت چیز تحفه‌ای از آب درنمی‌آید. در تلقی معاصر از نگره سبک، تضاد مسبوق به سابقه میان فرم و محتوا دامنگیر همه است. از شر این تلقی که سبک، با کاربردی شبیه به نگره فرم، در تقابل با محتوا است، چگونه می‌توان خلاص شد؟ یک امر، مسلم است. رابطه انداموار میان فرم و محتوا به هیچ روی از چنان توجیهی برخوردار نیست که حرف آخر را بزند -یا دلیل راه منتقدانی باشد که با توسل به چنین توجیهی، گفتمان مد نظر خود را به جلوه دیگری درآورند- مگر اینکه نگره محتوا در جای خودش قرار بگیرد. اکثر منتقدان در این امر اتفاق‌نظر دارند که اثر هنری، مزین به زینت سبک «محتوی» مقادیر مشخصی محتوا (یا کاربرد، به معنای مصطلح در معماری) نیست. اما در شمار اندک‌اند آنهایی که تبعات ایجابی این موافقت ظاهری را به خود گوشزد کنند. محتوا چیست؟ یا دقیق‌ترش آن که، حال که آنتی‌تز سبک (یا فرم) را در برابر محتوا استعلا بخشیده‌ایم، از محتوا چه به جا می‌ماند؟ بخشی از جواب در این واقعیت مستتر است که «محتوا» داشتن خود شیوه خاصی از سبک‌پردازی است، تعیین جز به جز کاربردهای فرمی مضمون-ماده کاری است کارستان که بر دوش نظریه انتقادی سنگینی می‌کند. در این معنی، تا آن زمان که منتقدان «کاربست» را به رسمیت بشناسند و در صدد فهم آن برآیند، به ناگزیر با اثر هنری رفتاری شبیه به «گزاره‌ها» پیش می‌گیرند. (از این هم کمتر نصیب آن دسته از هنرهایی است که مثل موسیقی، نقاشی و رقص یا انتزاعی‌اند یا انتزاع وسیعا بر آنها مترتب است.) گفتن ندارد که «می‌توان» اثر هنری را به منزله گزاره، یعنی در مقام پاسخی به یک سوال در نظر گرفت. در سطح مبتدی، پرتره «گُیا» از دوک ولینگتون را می‌توان به منزله پاسخی به این سوال در نظر گرفت که چه شباهتی با ولینگتون دارد؟ «آناکارنینا» را می‌توان به منزله پژوهشی در باب عشق، ازدواج و خیانت تلقی کرد. با آنکه لزوم بازنمایی هنری از زندگی، فی‌المثل در نقاشی به ضرس‌قاطع، کاملا کنار رفته است، در ارزش‌گذاری رمان‌ها، نمایشنامه‌ها و فیلم‌های درخور‌تامل، همچنان مقوم معیارهای متقن داوری است. در نظریه انتقادی چنین رویکردی کم‌و‌بیش نخ‌نما است. دست‌کم از زمان دیدرو تا به حال، سنت اصلی نقد در تمامی هنرها معیارهایی را اقتضا می‌کند که از قرار معلوم با واقع‌نمایی و صدق اخلاقی شباهتی ندارد، در نتیجه «مراد از اثر هنری گزاره‌ای است برساخته از فرم اثر هنری.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.